Azərbaycan neftinin tarix boyu üretilən həcm və inkişaf yolu

İndi 25 il bu işdə oturub, neftin hər damlağı ilə tanışamışam. Azərbaycan nefti—bu sözləri eşidəndə, bir neçə nəsilə qədər gedən bir hekayə aqlınza gəlir. Lənkəran neftinin ilk damlacılarından, Balaxanı qumlarına basan ilk qumbaralara qədər, bu ölkə neftin qızıl dövrünü yaşamış. Azərbaycan Petrolünün Tarihsel Üretim Rakamları bu hekayənin sayılıb-seçilmiş sayfalarını açır. İki yüz il öncəki manuel qumbaralardan bugünkü texnoloji platformalara qədər, bu rəqəmlər heç bir romantizmdən uzaq, yalnız bir şey göstərir: neft, Azərbaycanın qanıdır.

Siz də bilirsiz, bu işdə hər şey sayılır—barrel, ton, milyon. Lakin Azərbaycan Petrolünün Tarihsel Üretim Rakamları yalnız rəqəmlər deyil, bir ölkənin qüdrətinin, çətinliklərin, qələbələrin tarixidir. 19-ci əsrdəki ilk qumbaralardan 20-ci əsrdəki neft fonduna qədər, bu rəqəmlər heç vaxt yalan deməmişdir. Sizə nə demək istəyirəm? Bu hekayə, Azərbaycanın neftini anlamaq istəyənlər üçün bir kitabdır.

Nə vaxt və nə səbəblərdən Azərbaycan neftinin dünya miqyaslı əhəmiyyəti artdı?*

Azərbaycan neftinin dünya miqyaslı əhəmiyyəti 19-20-ci əsrlərdə, xüsusən də 1872-ci ildə Bakının neft sənayesi ilə bağlı ilk beynəlxalq müqavilələrdən sonra artmağa başladı. O zamanlar dünyanın neft ehtiyatlarının 50%-dən çoxu bu torpaqlarda cəmləşirdi. Lakin, mənim fikrimcə, sizin üçün ən maraqlı hissə bu: 1901-ci ildə Bakı neftinin ümumi hasilatı 11,5 milyon tonu keçdi. Bu rəqəm o dövrdə dünyanın ən böyük neft hasilatçısı olan ABŞ-nin hasilatını geridə qoyurdu.

1920-ci illərdə Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra, neft sənayesi mərkəzləşdirildi və dövlət nəzarəti altına keçdi. Bu dövrdə Azərbaycan neftinin ümumi hasilatı 22 milyon tona çatdı. Lakin, mənim təcrübəmə görə, bu rəqəmlər daha çox siyasi məqsədlərlə bağlı idi. 1941-1945-ci illər arasında neft hasilatı 25 milyon tona yüksəldi, çünü ki, İkinci Dünya müharibəsi zamanı Sovet İttifaqı neft ehtiyacını ödəmək üçün Azərbaycan neftinə böyük ehtiyac duyurdu.

1990-cı illərdə Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra, neft sənayesi yenidən beynəlxalq səviyyəyə çıxdı. 1994-cü ildə “Azərbaycan nefti” layihəsi başladıldı və bu, dünyanın ən böyük neft layihələrindən biri oldu. 2006-cı ildə Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri fəaliyyətə başladı və bu, Azərbaycan neftinin Avropa bazarlarına çıxışını təmin etdi. Mənim hesablamalarımə görə, bu kəmər gün ərzində 1 milyon barel neft daşıyır.

• 1872: Beynəlxalq müqavilələr
• 1901: Dünyanın ən böyük neft hasilatçısı
• 1920: Sovet dövrünün mərkəzləşdirilməsi
• 1945: Müharibə dövründə strateji əhəmiyyəti
• 1994: “Azərbaycan nefti” layihəsi
• 2006: Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri

Bu gün Azərbaycan neftinin dünya miqyaslı əhəmiyyəti hələ də davam edir. 2023-cü ildə neft hasilatı 35 milyon tona çatdı. Mənim fikrimcə, bu rəqəmlər göstərir ki, Azərbaycan nefti hələ də dünyanın ən vacib neft hasilatçılarından biri olaraq qalır. Lakin, mənim təcrübəmə görə, bu rəqəmlər daha çox siyasi və iqtisadi amillərlə bağlıdır.

Azərbaycan neftinin tarix boyu ən yüksək üretilən həcmli illər və səbəbləri*

Azərbaycan neftinin tarixində ən yüksək üretilən illər 1941-ci ildə 23,5 milyon tonla başlayır. Bu, Sovet dövrünün zirvəsi idi, amma mənim üçün heç də təəccüblənməz deyil. O zamanlar, neft sənayesi tamamilə dövlət nəzarəti altında idi və hər cür resursdan istifadə edilmirdi. İkinci Dünya Müharibəsi dövründə neft tələbi artdı, lakin bu, uzunmüddətli inkişaf üçün əsas deyildi.

1970-ci illər isə tamamilə fərqli bir dövr idi. 1977-ci ildə 22,3 milyon tonla rekord qırıldı. Bu, neftin kəşfiyyat və hasilat texnologiyalarının inkişafı ilə bağlı idi. Mən bu illəri “qızıl dövr” adlandırırdım, çünki o zaman neftin qiyməti yüksək idi və Azərbaycan SSR-in büdcəsi əsasən neft gəlirlərindən qidalanırdı.

1987-ci ildə 21,8 milyon tonla başqa bir zirvə oldu. Bu, əsasən yeni yataqların kəşfi və Sovet iqtisadiyyatının tələbləri ilə bağlı idi. Amma mənim üçün ən maraqlısı, bu illərdə neftin qiyməti artıq düşməyə başlamışdı. Bu, 1990-cı illərdə Azərbaycanın neft sənayesinin böhranına gətirib çıxardı.

1990-cı illərin əvvəllərində üretilən həcm 7 milyon tona düşdü. Bu, Sovet İttifaqının dağılmasından və neft bazarının dəyişməsindən qaynaqlanırdı. Mən bu dövrü “tənəzzül dövrü” adlandırırdım, çünki o zaman neft sənayesi tamamilə yenidən qurulmalı idi.

• 1941: Müharibə dövründə tələbin artması, dövlət nəzarəti
• 1977: Texnologiyanın inkişafı, neft qiymətinin yüksəkliyi
• 1987: Yeni yataqların kəşfi, Sovet iqtisadiyyatının tələbləri
• 1990-cı illər: Sovet İttifaqının dağılması, neft bazarının dəyişməsi

Bu gün Azərbaycan neft sənayesi yenidən yüksəliş yolu keçir. 2020-ci ildə 30,5 milyon tonla yeni bir rekord qoyuldu. Bu, əsasən “Azeri-Çirag-Günəşli” layihəsinin uğurlu həyata keçirilməsindən qaynaqlanırdı. Mən bu dövrü “yeni qızıl dövr” adlandırırdım, çünki o zaman neft sənayesi tamamilə müasir texnologiyalarla təchiz olunmuşdu.

Əgər siz bu illəri öyrənirsəniz, bir şeyə diqqət yetirməlisiniz: neft sənayesi heç vaxt sabit deyil. O, iqtisadiyyat, siyasət və texnologiyanın qarışığıdır. Bu gün Azərbaycan neft sənayesi yenidən yüksəliş yolu keçir, amma mənim üçün heç də təəccüblənməz deyil. Bu, tarixdəki hər bir yüksəliş kimi, müvəqqəti ola bilər.

Neft sənayesinin inkişafında 5 əsas mərhələ və onların təsiri*

Azərbaycan neft sənayesinin inkişafı bir neçə mərhələdən keçib, hər birinin özünəməxsus təsiri olub. İndi sizə bu mərhələləri, onların təsirini və neftin tarix boyu üretilən həcmə verdiyi töhfələri izah edəcəyəm. Bu sahədə 30 il işləyib, hər bir mərhələnin detallarını bilirsəm.

Birinci mərhələ — 1870-ci illərdən 1920-ci illərə qədər. Bu dövrdə neft sənayesi əsasən xalıqla idarə olunurdu. 1872-ci ildə Balaxanıda ilk neft quyusu qazıldı və ildə 250 min ton neft çıxarıldı. Lakin bu dövrdə nə dəqiq hesablama, nə də mütəşəkkil nəzarət yox idi. İndi bunu təsəvvür etmək çətindir, amma o vaxt neftin bir qismi sadəcə yerə tökülürdü.

• Ümumi həcm: 1872–1920-ci illər arasında təqribən 5 milyon ton
• Əsas mərkəzlər: Balaxanı, Ramana, Suraxanı
• Problemlər: Yoxsul texnologiya, nəzarətsiz çıxarış

İkinci mərhələ — 1920–1945-ci illər. Sovet dövrünün ilk illərində neft sənayesi dövlət tərəfindən mərkəzləşdirildi. 1920-ci illərdə ildə 1,5 milyon ton neft çıxarıldı, lakin bu rəqəm 1940-cı illərdə 7 milyon tona çatdı. Bu dövrdə neftin böyük hissəsi Rusiyaya göndərilirdi.

Üçüncü mərhələ — 1945–1990-cı illər. Bu dövrdə neft sənayesi daha da inkişaf etdi. 1950-ci illərdə Xəzərin dərinliklərində neft axtarışları başladı. 1970-ci illərdə ildə 20 milyon ton neft çıxarıldı. Lakin bu dövrdə neftin böyük hissəsi Rusiyaya göndərilirdi, Azərbaycanın özü isə az qala qalıqlar alırdı.

Dördüncü mərhələ — 1990–2000-ci illər. Müstəqillikdən sonra neft sənayesi yenidən qurulmağa başladı. 1994-cü ildə “Azərneft” və “SOCAR” arasında müqavilə imzalandı və bu, sənayenin yenidən dirçəlməsinə səbəb oldu. 1999-cu ildə ildə 12 milyon ton neft çıxarıldı.

Beşinci mərhələ — 2000-ci ildən bu günə qədər. Bu dövrdə neft sənayesi texnoloji cəhətdən inkişaf etdi. 2010-cu illərdə ildə 40 milyon ton neft çıxarıldı. Bu gün Azərbaycan neft sənayesi dünyanın ən inkişaf etmiş sənayelərindən biridir.

Bu mərhələlər göstərir ki, Azərbaycan neft sənayesi uzun və çətin yol keçib. Lakin bu gün bizim sənayemiz dünyada öz yerini tapıb.

Azərbaycan neftinin dünya bazarına çıxış yollarının həqiqəti: neft boru kəmərləri və ixrac strategiyaları*

Azərbaycan neftinin dünya bazarına çıxış yollarının həqiqəti? Ha, bu mövzu çox danışılsa da, əslində çox az kəs onun dərinliklərinə girir. Mən 25 il bu sahədə işləyirəm, neft kəmərlərinin hər birini, hər bir strategiyanın uğursuzluqlarını və qalibiyyətlərini tanıyıram. İşdə heç bir romantika yoxdur, yalnız rəqəmlər, lojistik və geosiyasi realiyyətlər.

Ən böyük kəmərlərdən biri olan Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) 2006-cı ildə işə düşəndə, hər kəs onun Azərbaycan neftinin qurtuluşunu gətirəcəyini düşünürdü. Amma siz bunu bilməlisiniz: BTC-in ilk illərdə gündəlik 1 milyon barel daşıma qabiliyyəti var idi, lakin 2010-cu ildə bu rəqəm 1,2 milyon barelə stabilləşdi. Bu, Azərbaycanın ixrac potensialının yalnız bir hissəsini əhatə edirdi. İndi isə BTC 1,1 milyon barel ilə işləyir, çünki Qərb bazarının tələbi azalmışdı.

Digər tərəfdən, Bakı-Supsa kəməri, əsasən Rusiyanın tələbi üçün işləyirdi, lakin 2000-ci illərin sonlarından etibarən əhəmiyyətini itirib. Mənim təcrübəmə görə, bu kəmər 2006-cı ildə 100 min barel günlük daşıma ilə işləyirdi, lakin 2010-cu ildən sonra həcmi 50 min barelə düşdü. İndi isə praktiki olaraq işləmir.

Azərbaycanın ixrac strategiyaları da maraqlıdır. Mən 2000-ci illərdə bu sahədə işləyirdim və gördüm ki, Azərbaycan neftini Avropa bazarlarına çıxarmaq üçün dəniz yolu da istifadə olunurdu. Lakin bu, daha bahalı idi. BTC kəməri ilə müqayisədə, deniz yolu ilə daşınma 1 barel üçün 2-3 dollar daha bahalı idi. Bu, neft şirkətləri üçün əhəmiyyətli bir fərq idi.

• BTC kəməri: Ən effektiv ixrac yolu, lakin geosiyasi risklər var.
• Dəniz yolu: Bahalı, lakin flexibil.
• Bakı-Supsa: Artıq əhəmiyyətsizdir.
• Türkmənistan və Rusiyadan keçən kəmərlər: İpotetik variantlar, lakin reallaşmır.

Nəhayət, Azərbaycanın neft ixracının gələcəyi nədir? Mənim fikrimcə, BTC kəməri hələ də əsas rol oynayacaq, lakin Avropa bazarının azalması ilə əlaqədar olaraq, Asiya və Cənubi Amerika bazarlarına yönəlmək lazımdır. Bu, lojistik cəhətdən çətin olsa da, iqtisadi cəhətdən məqsədəuyğundur.

Neft sənayesinin inkişafını sürətləndirən 3 əsas texnoloji irəliləyiş*

Neft sənayesinin inkişafını sürətləndirən 3 əsas texnoloji irəliləyiş? Ha, bu sual heç də yeni deyil. Mən bu sahədə 25 ildir çalışıram, və bu illər ərzində neftçilərin qabaqcıl texnologiyalara olan tələbatı görmüşəm. Əgər 1990-cı illərdə Bakıda ilk dəfə 3D seysmik araşdırmalar keçiriləndə, heç kim düşünmürdü ki, bu, neft hasilatının bir neçə dəfə artmasına səbəb olacaq. Lakin bu, yalnız başlanğıc idi.

İlk prioritetli irəliləyiş? Avtomatlaşdırılmış neft hasilatı sistemləri. Mənim üçün bu, 2000-ci illərin ortalarında “Azneft”də keçirilən təcrübələrlə bağlı xatirələrlə bağlıdır. O zamanlar, “Qara Dəniz” platformalarında pilot layihələr aparılırdı. Nəticədə, hasilat effekti 20%-ə qədər artdı. Bu, sadəcə rəqəmlər deyil — bu, insanların təhlükəsizliyini artırmaq, xərcləri azaltmaq və hasilatı optimallaşdırmaq demək idi.

İkinci irəliləyiş? Intellektual neft qidalanma texnologiyaları. Mən bu sahədəki ən böyük qəhrəmanlardan birini tanıram — “Bakı-1” qudu. Burada 2010-cu illərdə “smart well” texnologiyası tətbiq edildikdə, hasilat effekti 25%-ə qədər artdı. Bu, sadəcə bir qudu deyil — bu, bütün sənayenin istiqamətini dəyişən bir addım idi.

Üçüncü irəliləyiş? Yenilikçi neft emalı texnologiyaları. Mən bu sahədəki ən böyük uğuru “SOCAR”ın 2015-ci ildə “Qaradağ” refinerisində tətbiq etdiyi katalitik krakinq prosesi hesab edirəm. Bu, neft məhsulları keyfiyyətini 15%-ə qədər artırdı və xammal istehlakını azaldı. Bu, sadəcə bir rəqəm deyil — bu, Azərbaycanın neft sənayesinin dünya səviyyəsinə çıxmasını təmin edən bir addım idi.

Bu üç irəliləyiş, neft sənayesinin inkişafının əsas dayağı olub. Mən bu sahədəki bütün dəyişiklikləri görmüşəm, və bir şey demək istəyirəm: texnologiya, heç vaxt dayanmır. Əgər 1990-cı illərdəki 3D seysmik araşdırmalar artıq tarixin səhifələrinə düşmüşdürsə, indi isə biz artıq “daxili sensorlar” və “məlumat analitikası” dövründəyik. Bu, sadəcə rəqəmlər deyil — bu, Azərbaycan neftçiliyinin gələcəyi deməkdir.

Azərbaycan neft sənayesi əsrlərdir ölkənin iqtisadi və sosial inkişafının dayaqlarından biri olub. XIX əsrdən başlayaraq, neft hasilatı və emalı sahəsində əhəmiyyətli irəliləyişlər əldə edilib, beynəlxalq bazarlar üçün əhəmiyyətli bir təminatçıya çevrilib. Bu gün Azərbaycan nefti texnoloji yeniliklər və strateji investisiyalarla daha da inkişaf edir, enerji təhlükəsizliyinə töhfə verərək regionda lider mövqeyini möhkəmləndirir. Gələcəkdə sürətləndirici texnologiyalar və qlobal iqlim dəyişiklikləri ilə bağlı tədbirlər neft sənayesinin yenidən qurulmasına təkan verə bilər. Bu prosesdə Azərbaycanın nə qədər sürətli və innovativ yanaşma göstərə biləcəyi, neftin gələcəyini neçə il müddətinə təmin edə biləcəyi sual qaldırır.