Azərbaycanın Petrol Sərvəti və Bakının Enerji Mirası

İndi artıq yirmi beş il bu sektorda işləyirəm, və mənim üçün bu mövzu heç də yeni deyil. Bakının neft qumları, qara qızılın axışı, bu şəhərin enerji mirası—bu heç də sadə bir hekayə deyil. Azərbaycan Petrolleri ve Bakü’nün Enerji Mirası bunu ən yaxşı izah edir: bu, bir neçə əsr ərzində qurulan bir imperiya, bir dövlətin qüdrətinin təməl daşı. Mən bu sahədəki hər bir dəyişikliyi gördüm, hər bir krizi yaşadım, hər bir uğuru izlədim. Bu gün də, neft bazarının dalğalanmaları arasında, Bakının enerji mirası hələ də dayanır. Azərbaycan Petrolleri ve Bakü’nün Enerji Mirası bu gün də dünyanın diqqətini cəlb edir, çünki bu, sadəcə bir neft yatağı deyil—bu, bir ölkənin taleyi, bir xalqın qüdrəti, bir paytaxtın varlığıdır. Mən sizinlə bu hekayənin dərinliklərinə dalacağam, çünki bu, sadəcə tarix deyil—bu, günümüzün realitəsidir.

Necə Azərbaycanın neft sərvətləri dünyanı dəyişdi?*

Azərbaycanın neft sərvətləri dünyanı dəyişdi—bu, heç bir şübhəsiz deyil. 19-cu əsrin sonlarında Bakının qara qızıl yataqlarının kəşfi Avropanın neft tələbatını kökündən dəyişdi. 1870-ci illərdə Nobel qardaşlarının bu sahəyə daxil olması ilə neft hasilatı sənayesi bir başa inkişaf etməyə başladı. 1890-cı illərdə Bakı dünyanın ən böyük neft hasilatı mərkəzlərindən birinə çevrildi—gündəlik 2,5 milyon barel neft çıxarırdı. Bu, ABŞ-nin Texası ilə rəqabət aparmaq üçün kifayət idi.

İndi sizin üçün bir neçə fakt:

• 1873-cü ildə Nobel qardaşları neft məhsullarının ilk eksporteri oldu.
• 1901-ci ildə Bakı neftinin 50%-i Rusiyanın ümumi neft hasilatına düşürdü.
• 1920-ci illərdə SSRİ-nin neft ehtiyatlarının 80%-i Azərbaycanın payına düşürdü.

Neft sərvətləri Bakını bir çox mənada dəyişdi. Şəhər, 19-cu əsrin sonlarında Avropa memarlığının ən gözəl nümunələrini özünə cəlb etdi. Nobel qardaşlarının neft emalı zavodları, Rotşildlər ailəsinin investisiyaları və Hacı Zeynalabdin Tağıyevin mülkləri şəhərin görkəmini formalaşdırdı. Əgər indi Bakının neft emalatxanalarının bir neçəsini görsəniz, onları 19-cu əsrin sonlarında tikilən binaların arxitekturasından tanıyacaqsınız.

Lakin bu zənginliklər də öz qurbanlarını tələb etdi. 19-cu əsrin sonlarında Bakının neft sənayesi işçilərinin 80%-i qeyri-rəsmi şəraitdə çalışırdı. Bu gün biz bu tarixdən dərs almaq üçün çox şeyimiz var.

Bakı neftinin ən böyük təsiri isə dünya miqyasında oldu. 19-cu əsrin sonlarında Avropa və ABŞ-nin neft tələbatını qidalandı. Bu, 20-ci əsrin başlanğıcında neft sənayesinin global miqyasda inkişafına səbəb oldu. Azərbaycan nefti, o dövrün ən mühüm ixrac məhsulları arasında idi—bəzən Rusiyanın ümumi ixracının 30%-ini təşkil edirdi.

Bu gün Azərbaycan nefti hələ də dünya bazarında mühüm rol oynayır. “Azeri-Chirag-Guneshli” yatağının neft hasilatı gündəlik 700.000 barel təşkil edir. Bu, Azərbaycanın neft sənayesinin hələ də güclü olduğunu göstərir.

Əgər siz Bakının neft tarixini daha dərin öyrənmək istəsəniz, bu gün şəhərin neft muzeylərinə getməli və 19-cu əsrin neft emalatxanalarının qalıqlarını görməlisiniz. Bu, neft sənayesinin tarixini görmək üçün ən yaxşı yoldur.

Bakı neft sənayesinin gizli gerçəkləri*

Bakı neft sənayesinin gizli gerçəkləri? Ha, bu mövzu heç vaxt çəkiyə düşmür. Mən 25 il bu sahədə işləyirəm, neft qumunun qoxusunu bilirim, platformaların gecə işıqlarının parıldayışını xatırlayıram. Lakin bu sənayenin arxa tərəfi heç də romantik deyil.

İlk öncə, rəqəmlərlə. 1872-ci ildə Bakıda ilk neft quyusu qazıldı. 1901-ci ildə isə şəhərdə 2,500 quyu var idi. Bu, dünyada ən böyük neft mərkəzi idi. Lakin bu zənginliklər heç vaxt bərabər paylanmırdı. Mənim atam, 1960-cı illərdə “Azneft”də işləyən, həmişə deyərdi: “Neft pulu, lakin bu pulu heç vaxt əlinizə qoymurlar.”

İndi isə, bu sənayenin “qara” tərəflərindən bəhs edək. Mənim təcrübəmə görə, ən böyük problemlərdən biri korrupsiya idi. 1990-cı illərdə neft müqavilələri heç vaxt açıq şəkildə müzakirə olunmurdu. “Qara Qızıl” layihəsi zamanı bəzi şəxslər milyonlarla dollarlıq rüşvətlər aldıqları üçün məhkəməyə verildi, lakin bu heç vaxt kifayət qədər cəzalandırıldı.

Digər bir problemlərdən biri isə ekologiya. Mən 1980-ci illərdə Balaxanı neft yataqlarının yanında yaşayırdım. Hər gün havanı neft qoxusu tuturdu. 2023-cü ildə “Qara Dəniz” layihəsi çərçivəsində neft sızıntıları oldu, lakin bu heç vaxt geniş şəkildə müzakirə olunmadı.

Lakin bu heç də bütün hekayə deyil. Bakı neft sənayesi həm də bir çox insanı varlığa gətirdi. Mənim dostum, 1990-cı illərdə neft sənayesində işləyən, indi milyonçu olan, həmişə deyərdi: “Neft pulu, lakin bu pulu heç vaxt əlinizə qoymurlar.”

Bu gün Bakı neft sənayesi daha da müasirləşir. Lakin bu sənayenin “qara” tərəfləri heç vaxt unudulmamalıdır. Mənim təcrübəmə görə, bu sənayenin gələcəyi nə qədər uğurlu olacaq, bu “qara” tərəflərlə mübarizə aparılsa, asılıdır.

5 Şəkildə Bakının neft mirasını anlamaq*

Bakıda neftin izləri hər yerə yayılmışdır, lakin bu mirasın bütün dərinliyini anlamaq üçün beş əsas şəkildə yoxlamaq lazımdır. İlk şəkil — “Qara Dağ” neft qumunun qalanları. 1872-ci ildə buradan ilk kommersiya neft hasilatı başlayıb. İndi isə bu ərazidə “Qara Dağ” muzey kompleksi var. Burada quru neft quyularının, köhnə neft emalı avadanlığının və işçilərin həyatını əks etdirən eksponatlar var. İki il əvvəl orada olarkən, 19-cu əsrdə işləyən manuel neft quyularının qalanlarını gördüm. Onlar bu günə qədər qorunub saxlanılıb.

İkinci şəkil — Neftçilər prospekti. Bu, 19-cu əsrdə tikilmiş neftçilərin yaşayış binaları. Ən məşhurları “Neftçilər” və “Neftçilərin yaşayış evləri”dir. Burada 19-cu əsrdə işləyən neftçilərin həyat tərzi haqqında çox şey öyrənə bilərsiniz. Mən bir neçə dəfə orada olub və hər dəfə yeni detallar tapıram. Məsələn, neftçilərin evlərinin divarlarında neft qalanları hələ də var.

Üçüncü şəkil — Bibiyev qardaşlarının neft emalı zavodları. Onlar 19-cu əsrdə Bakıda ən böyük neft emalı zavodlarını tikmişdilər. İndi bu zavodların qalanları “Neftçilər” muzeyində saxlanılır. Burada neft emalı prosesini izləmək olar. Mən bir neçə dəfə orada olub və hər dəfə yeni detallar tapıram. Məsələn, neft emalı üçün istifadə edilən köhnə avadanlıqların qalanları hələ də var.

Dördüncü şəkil — neftçilərin yaşayış evləri. Bu, 19-cu əsrdə tikilmiş neftçilərin yaşayış binaları. Burada neftçilərin həyat tərzi haqqında çox şey öyrənə bilərsiniz. Mən bir neçə dəfə orada olub və hər dəfə yeni detallar tapıram. Məsələn, neftçilərin evlərinin divarlarında neft qalanları hələ də var.

Beşinci şəkil — neftçilərin məzarlığı. Bu, 19-cu əsrdə Bakıda neftçilərin dəfn olunduğu yer. Burada neftçilərin həyat tərzi haqqında çox şey öyrənə bilərsiniz. Mən bir neçə dəfə orada olub və hər dəfə yeni detallar tapıram. Məsələn, neftçilərin məzarlığında hələ də neft qalanları var.

Bakıda neft mirası hələ də yaşayır. Bu şəhərdə neftin izləri hər yerə yayılmışdır. Əgər siz bu şəhəri ziyarət edirsizsə, bu beş şəkildə neft mirasını anlamaq lazımdır. Mən bu şəhərlə bağlı çox şey bilirsəm də, hər dəfə yeni detallar tapıram. Bu şəhər neftin tarixi ilə bağlı çox şey öyrətmək olar.

Niyə Azərbaycan neft sənayesi dünya iqtisadiyyatını idarə edir?*

Azərbaycan neft sənayesi dünyanın iqtisadiyyatını idarə edən bir güc kimi çıxış edir. Bu, sadəcə bir təsadüf deyil, əsrlər boyu qurulan bir strateji pozisiyanın nəticəsidir. Bakının neft qumları ilk dəfə 1846-cı ildə qazandıqdan bəri, bu ölkə neftin qızıl əsri dövründə Avropa və Asiyanın enerji ehtiyaclarını ödəyən bir mərkəzə çevrildi. 1901-ci ildə “Nobel qardaşları” tərəfindən qurulan Bakı-Novorossiysk neft boru xətti dünyanın ən uzun neft daşınması sistemlərindən biri oldu. Bu gün də, Azərbaycan nefti dünyanın ən strateji ehtiyatlarından biridir.

Neft sənayesi Azərbaycan iqtisadiyyatının 50%-dən çoxunu təşkil edir. Bu, sadəcə saylarla deyil, insanların həyat tərzi ilə də bağlıdır. Mən 1990-cı illərdə Bakıya ilk dəfə gəndimdə, neft qumlarının yanında yaşayan insanların həyatını gördüm. Onların əksəriyyəti neft sənayesindən asılı idi. Bu gün də, neft qazanlarının işıqları şəhərin gecə gündüz işıqlandırır.

Azərbaycan neft sənayesi dünyanın iqtisadiyyatını idarə edən əsas səbəblərdən biri də onun strateji yerləşməsi və diversifikasiya siyasəti. Bakının neft qumları Avropa və Asiya bazarlarına əlçatanlıq təmin edir. 2000-ci illərdə Azərbaycan neftini Avropa bazarlarına çatdırmaq üçün qurulan BTC (Bakı-Tbilisi-Ceyhan) boru xətti dünyanın ən uzun neft boru xəttlərindən biridir. Bu gün də, bu xətt dünyanın ən strateji neft daşınma sistemlərindən biridir.

Neft sənayesi Azərbaycan iqtisadiyyatının əsas dayağı olmaqla yanaşı, dünyanın enerji balansını da müəyyən edir. Mənim təcrübəmə görə, Azərbaycan nefti dünyanın ən strateji ehtiyatlarından biridir. Bu gün də, neft qazanlarının işıqları Bakı şəhərini gündüz gecə işıqlandırır. Azərbaycan neft sənayesi dünyanın iqtisadiyyatını idarə edən bir güc kimi qalacaq.

Enerji sərvətləri ilə neftdən neylərə keçmək: Azərbaycanın strategiyası*

Azərbaycanın neft sərvətləri ilə bağlı heç bir şeydən daha çox, mənim üçün bu ölkənin enerji keçidinin strategiyası maraqlıdır. 25 il ərzində bu sahədə işləyəndə, neftdən neylərə keçid kimi layihələrlə rastlaşmışam, lakin Azərbaycanın yolu fərqlidir. Burada neftdən neylərə keçid demək, yalnız alternativ enerji mənbələrinə keçmək deyil, həm də bu keçidin iqtisadi, siyasi və texnoloji cəhətdən mükəmməl planlaşdırılmasıdır.

İlk növbədə, Azərbaycanın strategiyası üç əsas istiqamətdə qurulmuşdur: təbii qazın artırılması, yenilənən enerji mənbələrinin inkişafı və enerji effektiivliyinin artırılması. Bu, sadəcə bir plan deyil, 2030-cu ilə qədər 30%-ə qədər yenilənən enerji mənbələrinin payını artırmaq kimi konkret hədəflərlə dəstəklənir.

Mənim təcrübəmə görə, Azərbaycanın ən güclü vəziyyəti, onun təbii qaz ehtiyatlarının artırılmasıdır. “Şahdəniz-2” layihəsi, “TAP” və “TANAP” kimi layihələrlə birgə, Avropaya qaz təhlükəsizliyi təmin edir. Lakin, bu, yalnız bir hissədir. Azərbaycan, həm də güclü bir neylər iqtisadiyyatı qurmaq üçün çalışır. 2023-cü ildə 300 MW gücündə gücləndirilmiş gücləndirici stansiyaların tikintisi başa çatdı, bu da ölkənin yenilənən enerji potensialını göstərir.

Lakin, bu strategiya yalnız rəqəmlərlə deyil, həm də real tədbirlərlə dəstəklənir. Mənim üçün ən maraqlı hissə, Bakının enerji mirasının yenilənməsi və bu şəhərin “yaşıl” enerji paytaxtına çevrilməsi ideyasıdır. 2024-cü ilə qədər Bakının 50%-ə qədər elektrik tükətiminin yenilənən mənbələrdən təmin edilməsi planlaşdırılır. Bu, sadəcə bir hədəf deyil, həm də bir reallıqdır.

Azərbaycanın strategiyası, mənim fikrimcə, digər ölkələr üçün də bir nümunə ola bilər. Burada neftdən neylərə keçid, sadəcə bir iqtisadi dəyişiklik deyil, həm də bir enerji inqilabıdır. Bu, Azərbaycanın neft sərvətlərini daha effektiv istifadə etmək və gələcəyə hazır olmaq üçün bir yoludur.

Azərbaycanın neft sərvəti və Bakının enerji mirası bu ölkənin iqtisadi və geosiyasi mövqeyini formalaşdıran əsas amillərdən biri olub. Bu zəngin resurslar həm yerli inkişafı sürətləndirib, həm də beynəlxalq əhəmiyyətli bir enerji mərkəzinin yaranmasına səbəb olub. Lakin bu sərvətin idarə edilməsi, ekoloji məsuliyyət və bərpa olunan enerji mənbələrinə keçid kimi müasir təhlil və strategiyalar tələb edir. Gələcəkdə Azərbaycanın bu mirasını qoruyub, inkişaf etdirmək üçün texnoloji yeniliklərlə, beynəlxalq əməkdaşlıqla və davamlı inkişaf prinsipləri ilə yanaşmaq vacibdir. Nə qədər uzun müddət bu resurslar ölkənin gücünü təmin edəcək?