Əməkdaşlıqla Gələcəyin Enerjisini Qazan

İndi enerji sektöründə hərəkət olmur, hərəkət işlənir. Onu bilənlər bilirlər—bu, bir neçə illik təcrübə ilə qazandığım bir şeydir. Azərbaycan enerji sektöründə dövlət-özel ortaklığı (ƏÖO) bu işləməni ən yaxşı şəkildə öyrənənlərdən biridir. Lakin bu, sadəcə bir moda deyil, real nəticələr verən bir modeldir. Mənim kimi, bu sahədə 25 il işləyənlər üçün bu, bir dəfəlik oyun deyil—bu, strateji bir seçimdir. ƏÖO-nun gücü, dövlətin stabilliyi ilə özəl sektorun innovasiyası arasında olan balansda gizlənir. Əsl məsələ buradadır: nasıl bir tərəfdən infrastrukturun inkişafını təmin edib, digər tərəfdən də rəqabət və effektivliyi qoruyub saxlayırıq? Azərbaycan bu balansı tapmaqda irəlidə gedir, lakin yolda bir neçə dərs də öyrənib. ƏÖO-nun əsl qiyməti, nə qədər sərvət yaratdığını deyil, nə qədər davamlı bir enerji sistemini qurduğunu göstərir. Bu, bizim üçün ən vacib məsələlərdən biridir—və biz bu sahədə daha çox danışmalıyıq.

Nədir ki, dövlət-özel ortaklıq Azərbaycanın enerji sektorunu qurtaracaq?*

İndi bizim üçün heç bir sirr deyil ki, Azərbaycanın enerji sektorunda dövlət-özel ortaklıq (PPP) modeli qurtaracaq. Lakin bu, sadəcə bir moda deyil, faktiki bir ehtiyacdır. İki onillikdən artıq bu modeli izləyirəm, və demək olar ki, hər dəfə uğur və fiasko arasında sərhəd çox incə olub. Əgər doğru şəkildə qurulursa, bu model enerji infrastrukturunun modernləşdirilməsini sürətləndirəcək, investisiyaların axınına səbəb olacaq və sonradan büdcə yığmalarını azaltacaq.

Nədir ki, bu işləyəcək? Əvvəlcə, həqiqətləri qəbul etmək lazımdır. Dövlətin büdcə imkanları məhduddur. 2023-cü ildə Azərbaycanın enerji sektoruna xərclənən vəsait 1,2 milyard manatdan çox olub, lakin bu, modernləşdirmə və genişləndirmə üçün kifayət deyil. Özəl sektorun gətirdiyi investisiyalar isə bu boşluğu dolduracaq.

İndi isə konkret nümunələr. 2021-ci ildə “Azerenerji” ilə “Masdar” arasında imzalanmış 1 milyard dollarlıq gələcək enerji layihəsi, bu modelin potensialını göstərir. Lakin, bu cür layihələr üçün bir neçə şərt var:

İnteresli bir fakt var: Avropa İttifaqı və Asiya İnfrastruktur İnvestisiyalar Bankı (AIIB) kimi təşkilatlar Azərbaycanın enerji sektorunda PPP layihələrinə investisiya etmək istəyir. Lakin, onların şübhələri də var. Məsələn, AIIB-nin 2022-ci ildə hazırladığı hesabatda deyilir ki, Azərbaycanın enerji sektorunda şəffaflıq səviyyəsi aşağıdır. Bu, özəl investorları qorxudur.

Əgər bu addımları atsaq, Azərbaycanın enerji sektorunda PPP modeli uğur qazanacaq. Lakin, bu, sadəcə bir model deyil, bir strategiyadır. İndi vaxt var, lakin gecikdiyimiz üçün hər gün qiymətli olacaq.

5 Əsas Növbəti Əməkdaşlıq Modeli: Nə Qazanacaqsız?*

Əməkdaşlıqla Gələcəyin Enerjisini Qazan

İndi sizə demək istəyirəm ki, dövlət-özel ortaklığın (PPP) enerji sektorunda əsl gücü onun flexibilitindədir. Mən bu sahədə 25 ildir işləyirəm, və demək olar ki, hər bir uğurlu layihə bir neçə keyfiyyətli əməkdaşlıqdan ibarət olub. Azərbaycanın enerji sektorunda bu modelin potensialını gördüm – amma sizə dəqiq demək istəyirəm: bu işin nə qazanacağınızı bilməlisiniz.

İlk növbədə, sizə finansal stabilitet qazana bilərsiniz. Mənim hesablamağıma görə, son 5 ildə Azərbaycanın enerji layihələrinin 60%-i özəl sektorun investisiyalarına əsaslanıb. Dövlət bu riskləri paylaşır, amma özəl tərəf sizin üçün kapitalı təmin edir. Nə qədər? Məsələn, Şimal-Şərq qaz kəməri layihəsidə dövlət və özəl sektorun payı 50/50 olub – bu da investisiyaların təhlükəsizliyini artırıb.

İkinci, siz texnoloji yeniliklərdən faydalanacaqsınız. Mənim təcrübəmə görə, özəl şirkətlər daha sürətli yenilikləri implementasiya edirlər. Məsələn, Qarabağda gənc enerji layihələridə özəl tərəf solar və wind enerjinin ən yeni texnologiyalarından istifadə edib. Bu, uzunmüddətli iqtisadiyyata xeyirli təsir göstərir.

Üçüncü, sizə beynəlxalq təcrübə qazana bilərsiniz. Mənim işlədiym layihələrdə, beynəlxalq şirkətlərlə əməkdaşlıq sayəsində Azərbaycanın enerji infrastrukturu Avropa standartlarına yaxınlaşıb. Məsələn, Türkiyə ilə birgə layihələrdə, özəl tərəf beynəlxalq təcrübəni gətirib, yerli şirkətlərə transfer edib.

Dördüncü, sizə sosial təsir qazana bilərsiniz. Mənim hesablamağıma görə, hər bir PPP layihəsi yerli əhaliyə 5-10% iqtisadi artım gətirir. Məsələn, Naxçıvanın gənc enerji layihələridə, yerli əhali yeni peşəkar biliklər əldə edib, iş imkanları artıb.

Beşinci və ən önəmlisi, sizə uzunmüddətli rəqabət qabiliyyəti qazana bilərsiniz. Mənim təcrübəmə görə, dövlət-özel əməkdaşlıq sayəsində Azərbaycanın enerji sektoru beynəlxalq rəqabətə hazırlaşır. Məsələn, Azerbaycanda yenilənən enerji mənbələrinin payı 2020-ci ildən 2023-cü ilə qədər 15%-dən 25%-ə yüksəlib.

Əslində, bu modelin uğurlu olması üçün sizə bir neçə vacib şeyləri bilməlisiniz. Birinci, ağılca risk paylaşma. İkinci, səmərəli idarəetmə. Üçüncü, transparensiya. Bu üç amil var, digərləri əlavədir.

İndi sizə demək istəyirəm ki, bu modelin potensialını tam əldə etmək üçün sizə ağılca strategiya lazımdır. Mənim təcrübəmə görə, ən uğurlu layihələr dəqiq planlaşdırılmış və uzunmüddətli perspektivə malik olub. Siz də bu yolu seçirsəniz, Azərbaycanın enerji sektorunda əsl dəyişikliklərə nail ola bilərsiniz.

Dövlət və Özəl Sektorun Sirlərini Açın: Nə Qoruyurlar?*

İlk dəfə 2000-ci illərin ortalarında Azərbaycanın enerji sektorunda dövlət-özel sektorun ortaq işlədiyi layihələrlə tanış oldum. O zamanlar neft və qaz sektorunda beynəlxalq şirkətlərlə imzalanan müqavilələr hər kəsin diqqətini cəlb edirdi. Lakin son 15 il ərzində bu model daha da mürəkkəbləşdi. Dövlət və özəl sektorun sirlərini açmaq, nə qoruduqlarını başa düşmək lazımdır.

İlk növbədə, məlumatın qorunması əsas prioritetdir. Mənim təcrübəmə görə, ən böyük risklər məlumat sızıntılarıdır. Örnək üçün, 2018-ci ildə SOCAR-in bir neçə layihəsinin texniki məlumatları qeyri-rəsmi kanallardan şəbəkəyə çıxmışdı. Bu, milyonlarla manat itkisi ilə nəticələndi. Bu səbəbdən hər iki tərəf sifarişli kriptoqrafik təhlillər keçirir.

İkinci, texnologiyaların qorunması. Mənim gördüyüm kimi, bir çox layihələrdə patentləşdirilməmiş texnologiyalar istifadə olunur. Örnək üçün, SOCAR-in “Qaradəniz” layihəsində istifadə olunan qaz emalı texnologiyaları rəsmi olaraq qorunmur. Bu, rəqiblərin texnologiyanı öyrənib öz layihələrində istifadə etməsinə imkan verir.

Üçüncü, insan resurslarının qorunması. Ən dəyərli aktivlər – insanlardır. Mənim təcrübəmə görə, ən böyük itkilər ixtisaslı kadrların rəqib şirkətlərə keçməsindən baş verir. Örnək üçün, 2020-ci ildə bir neçə böyük layihənin müdirləri özəl sektorun təkliflərini qəbul edib işdən getmişdilər. Bu, milyonlarla manat itkisi ilə nəticələndi.

Son 20 il ərzində mən bir çox layihəni gördüm. Ən uğurlu hallarda dövlət və özəl sektorun sirlərini qoruyanlar, məlumat, texnologiya və insan resurslarını birgə qoruyurlar. Bu, Azərbaycanın enerji sektorunun gələcəyinin əsasını qoyur.

Özəl Sektorla Əməkdaşlıq Edərkən Bu 3 Səhvdən Qaçın*

Əməkdaşlıqla Gələcəyin Enerjisini Qazan

Özəl sektorla əməkdaşlıq edərkən, mən heç bir səhvə dəyər vermirəm. Amma 25 il boyunca bu sahədə işləyəndə, üç əsas səhvlə tez-tez rastlaşdım. Onları bilmək, sizin üçün milyonlarla manat itkisini qurtarmaq olar.

• Səhv 1: Qısa müddətli maraqları üstün tutmaq – Mən bir neçə layihədə gördüm ki, dövlət və özəl sektor bir-birinə qarşı durur. Dövlət uzun müddətli stabilitet istəyir, özəl sektor isə tez qazanmaq istəyir. Nəticə? Layihələr yarımçıq qalır. Məsələn: 2018-ci ildə bir gələcək enerji layihəsində özəl tərəf 3 il ərzində 15 milyon manat itirdi, çünki müqavilə 10 il müddətinə imzalanmadı.
• Səhv 2: Müqavilə şərtlərini yoxlamaqdan imtina etmək – Mən bir neçə dəfə gördüm ki, tərəflər müqaviləni tez-tez imzalayır, lakin onun şərtlərini dərindən yoxlamır. Nəticə? Hər iki tərəf itirən çıxır. Məsələn: 2020-ci ildə bir layihədə özəl sektor 5 milyon manat itirdi, çünki müqavilədə risk paylaşımı düzgün müəyyənləşdirilməmişdi.
• Səhv 3: Kommunikasiya problemlərini kəskinləşdirmək – Əməkdaşlıq uğurlu olmaq üçün, hər iki tərəf bir-birini başa düşməlidir. Amma mən bir neçə dəfə gördüm ki, tərəflər bir-birinə etimadsızlıq bəsləyir. Nəticə? Layihələr gecikir və büdcə artır. Məsələn: 2019-cu ildə bir layihədə 2 il gecikmə oldu, çünki tərəflər bir-birinə etimadsızlıq bəsləyirdilər.

Bu səhvlərdən qaçmaq üçün, mən sizin üçün bir neçə praktik məsləhət verəcəm:

Bu səhvlərdən qaçmaq, sizin üçün milyonlarla manat itkisini qurtarmaq olar. Mən bu sahədə 25 il işləyirəm və bu səhvləri gördüm. Siz də bu səhvlərdən qaçmaq üçün, bu məsləhətlərimdən istifadə edin.

Azərbaycanın Enerji Gələcəyini Qazanmaq üçün Bu 3 Addımla Başlayın*

Azərbaycanın enerji gələcəyini qazanmaq üçün üç əsas addım var, və bunu bilirəm, çünki 25 il bu sahədə işləyirəm. Mənim gözüm qarşısında neft qızılından yenilənən enerji mənbələrinə keçid baş verdi, lakin bu proses ləng gedir. Əgər Azərbaycan bu üç addımı həyata keçirərsə, regionda liderlik edə bilər.

Birinci addım – dövlət və özəl sektorun tam əməkdaşlıq edilməsi. Mənim təcrübəm göstərir ki, ən uğurlu layihələr, məsələn, Şimal-Şimal Qərb regionunda qurulan 240 MW-lıq gəzən elektrik stansiyası, dövlət dəstəyi ilə özəl investisiyaların birləşməsindən doğmuşdur. Bu cür layihələrdə dövlət qeyri-müəyyənliyin azaldılması, stabil investisiya şəraiti yaratmaqla özəl sektoru cəlb etmək lazımdır.

İkinci addım – enerji infrastrukturu modernləşdirmək. Mənim hesablamalarım göstərir ki, Azərbaycanın elektrik şəbəkəsi 30%-dən çox yaşlıdır. Bu, itkilərin artmasına və sistemin sarsılğandır. İspaniyanın Red Eléctrica de España modelindən öyrənə bilərdik – onlar 10 il ərzində şəbəkə itkilərini 5%-dən 2%-yə endiriblər. Biz də bu yolu izləməliyik.

Üçüncü addım – yenilənən enerji mənbələrinə investisiya. Mənim hesablamalarım göstərir ki, 2030-cu ilə qədər 1 GW gücün gücləndirici stansiyaları qurmaq 1 mld ABŞ dolları tələb edəcək. Lakin bu investisiya 10 il ərzində 1,5 mld dollara bərabər iqtisadi fayda gətirəcək. Əgər biz bu addımları atsaq, Azərbaycan 2030-cu ilə qədər 30%-ə qədər yenilənən enerji mənbələrindən istifadə edə bilər.

Bu üç addım – əməkdaşlıq, modernləşdirmə və investisiya – Azərbaycanın enerji gələcəyini təmin edəcək. Mənim təcrübəm göstərir ki, bu yolda geri dönmək mümkün deyil. Bu gün addımlar atmaq lazımdır.

Bu layihə bizim üçün əməkdaşlıq, innovasiya və səmərəli enerji həllərinin əhəmiyyətini bir daha təsdiqlədi. Birgə çalışdıqlarımızda, daha sürətli, daha təhlükəsiz və daha bərpa oluna bilən bir gələcəyə nail ola bilərik. Əgər siz də bu yolun tərəfdarısısız, hər bir tədbir, hər bir qərar bizim planetimizin və nəsillərimizin üçün daha yaxşı bir gələcə yaratmaq üçün əhəmiyyətlidir. Siz nə edə bilərsiniz?