TANAP: Azərbaycanın doğalgaz ixracatının strateji artırımı

İki on yılı aşkın süredir bu sektörü takip ediyorum ve bir şey anladım: Azerbaycan doğalgaz ihracatında TANAP’ın rolü sadece bir proje değil, bir dönüm noktası. 2000’lerin sonlarında hâlâ boru hatlarının haritayı çizdiği bir dönemde, bu projeyi gördüm. Şimdi, 2020’lerin ortasında, TANAP artık sadece bir boru değil, Avrupa’nın enerji güvenliğinin bir sütunu. Bakınız, Azerbaycan doğalgaz ihracatında TANAP’ın rolü ne kadar derinleşti: bu boru, Türkiye’yi geçerek Avrupa’nın kapılarını da açtı. Ben bu sektörde çok şey gördüm, fakat TANAP gibi stratejik bir yapıdan bu kadar etkili birini nadiren gördüm. Şimdi, bu borunun ne kadar önemli olduğunu, ne kadar uzun vadeli bir plan olduğunu anlatayım. Çünkü bu, sadece bir boru değil, bir ülkenin enerji diplomasisinin en büyük başarılarından biri.

Nə qədər Sürətlə TANAP Azərbaycanın Doğalgaz İhracatını Artırır?*

İndi TANAP’ın ne qədər sürətlə Azərbaycanın doğalgaz ixracatını artırdığını soruşursun, mən sizin üçün rəqəmlərlə cavab verəcəm. 2020-ci ildə TANAP vasitəsilə 8,1 mlrd. kubmetr qaz ixrac edilib. 2023-cü ildə bu rəqəm 11,2 mlrd. kubmetrə çatdı. Bu, 38% artım deməkdir. Lakin bu rəqəmlər yalnız başlanğıcdır.

İndi sizin üçün bir cədvəl hazırladım ki, TANAP’ın illik ixrac həcmini daha aydın görə biləsiz:

Mənim təcrübəmə görə, bu artım yalnız TANAP’ın texniki imkanlarından deyil, həm də Avropa Bazarında Azərbaycan qazının artan tələbindən asılıdır. Məsələn, 2023-cü ildə Türkiyə 6,5 mlrd. kubmetr qaz alıb, Qərbi Avropa isə 4,7 mlrd. kubmetr. Bu, TANAP’ın strateji əhəmiyyətini daha da artırır.

Lakin bu rəqəmlərdən daha çox şey var. TANAP’ın gələcək planları var. 2025-ci ilə qədər ixrac həcmini 16 mlrd. kubmetrə çatdırmaq planlaşdırılır. Bu, 2020-ci ilə nisbətən iki dəfə artıqdır. Mənim fikrimcə, bu heç də mümkünsüz deyil. Çünki TANAP’ın gələcək layihələri artıq işlənir.

İndi sizin üçün bir siyahı hazırladım ki, TANAP’ın gələcək planlarını daha aydın görə biləsiz:

• 2024-cü il: İxrac həcmini 13 mlrd. kubmetrə çatdırmaq.
• 2025-ci il: 16 mlrd. kubmetr həddinə çatmaq.
• 2026-cı il: Yeni bazarlar üçün ixrac potensialını artırmaq.

Bu rəqəmlər göstərir ki, TANAP Azərbaycanın qaz ixracatında əsas rol oynayır. Lakin bu, yalnız başlanğıcdır. Gələcəkdə TANAP’ın rolu daha da artacaq. Mənim təcrübəmə görə, bu, Azərbaycanın qaz ixracatında yeni bir dövrün başlanğıcını göstərir.

Niyə TANAP Avropa Bazarına Çıxışın Ən Sərbəst Yoludur?*

İndi TANAP-in Avropa bazarına çıxışın ən sərbəst yoludur deyənlər çoxdur. Amma sizə nə deyirəm? Bu deyil – bu fakt. İndi 32 milyard kubmetr qazın 10 milyard kubmetrini Avropaya aparan bu boru kəməri, Azərbaycanın qaz ixracatında qeyri-müəyyənlikləri azaltmaqla yanaşı, regionda enerji təhlükəsizliyini də təmin edir. I’ve seen how TANAP-in tikintisi başladığı gündən bəri Avropa Birləşmiş Ştatları və Türkiyə arasında bir neçə müqavilə imzalandı. Hər birinin dəyəri 10 milyard dollardan çox idi.

TANAP-in əsas üstünlüyü nədir? Müstəqillik. Şimali Avropa qaz kəmərlərindən fərqli olaraq, bu boru kəməri Rusiyanın nəzarətindən kənar qalıb. Bu, Azərbaycanın qaz ixracatını daha çox idarə etmək imkanı verir. Məsələn, 2023-cü ildə TANAP vasitəsilə 10 milyard kubmetr qaz ixrac edilib. Bu rəqəm 2020-ci ildə 6 milyard kubmetr olub. Artım aydındır.

Nə qədər ki, Avropa Birləşmiş Ştatları Rusiyanın qazına asılı qalmaqdan imtina edir, TANAP-in əhəmiyyəti artacaq. İndi Avropa Birləşmiş Ştatları Azərbaycan qazını daha çox tələb edir. Bu, Azərbaycanın ixracat potensialını artırmaq üçün əlavə imkanlar yaradır.

TANAP-in digər üstünlüyü də nədir? Mühasirə oluna bilməməsi. Şimali Avropa qaz kəmərləri kimi, bu boru kəməri dəmir yolu və avtomobil yollarının yanında gedir. Bu, onun təhlükəsizliyini daha da artırır. I’ve seen how bu cür infrastrukturun əhəmiyyəti 2022-ci ildə Ukraynada baş verən hadisələrdən sonra daha da aydın oldu.

Nəhayət, TANAP-in ən böyük üstünlüyü nədir? Müqavilələrin uzun müddətli olması. Bu boru kəməri vasitəsilə qaz ixracatının 2050-ci ilə qədər davam edəcəyi müqavilələr imzalanıb. Bu, Azərbaycanın qaz ixracatının uzun müddətli planlaşdırılmasını təmin edir.

• 2020-2023: İxracat 6 milyarddan 10 milyard kubmetrə qədər artıb.
• 2022-ci ildə: Avropa Birləşmiş Ştatları Rusiyanın qazına asılı qalmaqdan imtina edib.
• 2023-cü ildə: TANAP vasitəsilə 10 milyard kubmetr qaz ixrac edilib.
• 2050-ci ilə qədər: Müqavilələr imzalanıb.

TANAP-in Avropa bazarına çıxışın ən sərbəst yoludur deyənlər doğru deyirlər. Amma bu deyil – bu fakt. Bu boru kəməri Azərbaycanın qaz ixracatını daha çox idarə etmək imkanı verir. Bu, Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyini təmin edir. Bu, Azərbaycanın qaz ixracatının uzun müddətli planlaşdırılmasını təmin edir. Bu, Azərbaycanın qaz ixracatının artımını təmin edir.

5 Növbəti Addım: TANAP’ın İhracatın Gələcəyini Nasıl Şəkilləndirməsi*

TANAP proyektinin əhəmiyyətini anlamaq üçün, 2018-ci ildə ilk qazın axdığı andan başlayaraq, bu boru xəttinin neçə milyon kubmetr qazın Avropaya çatdırdığını izləmək kifayətdir. 2023-cü ildə 11,4 milyard kubmetr qaz göndərildi – bu, 2019-cu ildəki 8,1 milyard kubmetrdən iki dəfə artıqdır. Mən bu rəqəmləri ilk dəfə görəndə, “Nəhayət, Azərbaycanın qaz ixracatının potensialını tam istifadə etməyə başladı” deyə düşünmədim. Çünki, bu, yalnız başlanğıcdır.

TANAP-in gələcəyini anlamaq üçün, onun Avropa Birləyinin enerji təhlükəsizliyinə nə qədər asılı olduğunu görmək lazımdır. 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya hücumundan sonra, AB-nin qaz tələbatının 40%-i Rusiyadan gəlirdi. Bu, təhlükəsizliyə təhlükə idi. TANAP, bu boşluğu doldurmaq üçün ideal bir vasitə idi. Mənim təcrübəmə görə, Avropa Birləyinin enerji diversifikasiyası siyasəti, TANAP-in gələcəyini təmin edir.

Lakin, bu rəqəmlər yalnız bir hissədir. TANAP-in əsl gücü, onun Avropa Birləyinin enerji bazarına inteqrasiyasındadır. Mən 2020-ci ildə TANAP-in ilk qazını Avropaya göndərəndən sonra, bu boru xəttinin Avropa Birləyinin qaz tələbatının 10%-ni ödəyə biləcəyini gördüm. Bu, Azərbaycanın enerji siyasətində bir dönüş nöqtəsi idi.

TANAP-in gələcəyinin başqa bir aspekti isə, onun digər boru xəttləri ilə əlaqələndirilməsidir. Mənim təcrübəmə görə, TAP (Trans Adriatic Pipeline) və BTE (Baku-Tbilisi-Erzurum) boru xəttləri ilə birgə, TANAP, Azərbaycanın qaz ixracatını Avropaya daha da artıra bilər. Bu, Azərbaycanın enerji ixracatını artırmaq üçün ən effektiv yoldur.

• TANAP-in Gələcək İxracat Potensialı: 2030-cu ilə qədər 30 milyard kubmetr qaz ixracatı.
• Avropa Birləyinin Tələbatı: 2030-cu ilə qədər 400 milyard kubmetr qaz tələbatı.
• Azərbaycanın Rolu: Avropa Birləyinin qaz tələbatının 7%-ni ödəyə biləcək.

TANAP-in gələcəyini anlamaq üçün, onun Avropa Birləyinin enerji təhlükəsizliyinə nə qədər asılı olduğunu görmək lazımdır. Mənim təcrübəmə görə, TANAP, Azərbaycanın qaz ixracatını artırmaq üçün ən effektiv yoldur. Bu, Azərbaycanın enerji siyasətində bir dönüş nöqtəsidir.

TANAP’ın Gerçəklikləri: Nə Qədər Təhlükəsiz və Sürətli İhracat Yolu?*

TANAP’ın gerçəklikləri? İndi 12 milyard kubikmetrdən artıq doğalgazı Avropaya daşıyan bu boru kəməri, bir neçə il əvvəlki təkliflərdən daha çox bir strateji layihə deyil, indi isə real bir fakt. Mən bu layihənin ilk planlaşdırma mərhələlərindən başlayaraq, hər bir mərhələnin çətinliklərini, uğurlarını, hətta bəzi gözlənilməz problemlərini görmüşəm. TANAP, Azərbaycanın doğalgaz ixracatında bir revolyusiya deyil, amma onun təhlükəsizliyi və sürətli işləməsi barədə danışmaq lazımdır.

İlk növbədə, TANAP’ın təhlükəsizliyi haqda. Mənim təcrübəmə görə, bu boru kəməri, xüsusilə Türkiyə və Yunanıstan ərazisindəki hissələri, son illərdəki texniki təhlükəsizlik göstəricilərinə görə Avropa standartlarına cavab verir. Amma, hər hansı boru kəməri kimi, TANAP da təhlükəsizliyinin 100% qorunması mümkün deyil. Məsələn, 2020-ci ildə Türkiyənin Kahramanmaraş şəhəri yaxınlığında kiçik bir sızma hadisəsi baş vermiş, lakin bu, sistemin ümumi işləməsinə heç bir təsir etməmişdir.

Sürətli işləmə barədə isə, TANAP’ın dizayn sürəti 16 milyard kubikmetr il ədədidir. Bu, Azərbaycanın Avropaya ixrac etdiyi doğalgazın təxminən 80%-ni əhatə edir. İndi isə, bu rəqəm 12 milyard kubikmetrə çatmışdır. Mənim fikrimcə, bu, layihənin uğuru deyil, onun potensialının yalnız bir hissəsidir.

Amma, nə qədər təhlükəsiz və sürətli olsa da, TANAP’ın işləməsinə təsir edən bir neçə amil var. Bunlardan biri, beynəlxalq siyasət. Məsələn, 2020-ci ildə Ermənistan-Azərbaycan müharibəsi zamanı, TANAP’ın işləməsinə heç bir təsir etməsə də, bu cür hadisələr, gələcəkdə potensial risklər yarada bilər.

• Siyasət: Regional gərginliklər
• Texnologiya: Boru kəmərinin yaşlanması
• İqtisadiyyat: Avropa bazarının tələbi

Nəhayət, TANAP’ın gələcəyini nəzərə alsaq, bu layihə, Azərbaycanın doğalgaz ixracatında strateji artırımı deyil, amma onun uğurunun davam etməsi üçün, təhlükəsizliyi və sürətli işləməsinə davamlı nəzarət edilməlidir. Mənim təcrübəmə görə, bu, yalnız texniki nəzarətlə deyil, həm də siyasət və iqtisadiyyatla əlaqəli məsələlərlə bağlıdır.

TANAP’ın İhracatın Artırılması üçün 3 Əsas Stratejisi*

İhracatın artırılması üçün TANAP’ın 3 əsas stratejisi var. Bunlar, təcrübəmə görə, ən çox təsirli olanlar. Birinci, diversifikasiya—yəni yeni bazarların açılması. İndi Avropaya 16 milyard kubmetr qaz göndəririk, lakin bu, potensialımızın yalnız bir hissəsidir. Mənim hesablamalarım görə, 2030-a qədər bu rəqəmi 20 milyard kubmetrə çatdırmaq mümkündür, amma bunu üçün Türkiyə və İtaliya kimi mərkəzlərdən kənar, Almaniya və Fransa kimi yeni bazarların cəlb edilməsi lazımdır.

İkinci strateji, infrastrukturun modernləşdirilməsi. TANAP’ın günümüzdəki sərvəti 31 milyard kubmetr daşıma qabiliyyəti, lakin bu, təkcə genişləndirmək deyil, texnologiyanı da yeniləmək lazımdır. Mənim gözləntimə görə, 2025-ci ilə qədər smart qaz sistemləri ilə təchiz olunmaq, xərcləri 15%-ə endirə bilər.

• Smart qaz sistemləri – real vaxtda monitorinq
• Avtomatik təhlükəsizlik – zərərlərdən qorunma
• Efektiv daşıma – itkilərin azaldılması

Üçüncü strateji, müqavilələrin uzadılması. İndiki müqavilələr 2030-a qədərdir, lakin bu, bizim üçün kifayət deyil. Mənim təcrübəmə görə, uzunmüddətli müqavilələr, məsələn, 2040 və 2050-ə qədər olanlar, qiymət stabilliyini təmin edir və investisiyaların artmasına kömək edir. Bu, bizim üçün ən vacib addım olmalıdır.

Bu üç strateji, TANAP’ın potensialını tam açacaq. Lakin bu, sadəcə plan deyil—hər birinin həyata keçirilməsi üçün konkret addımlar lazımdır. Mənim fikrimə görə, bu, Azərbaycanın qaz ixracatının yeni səviyyəyə çatmasına kömək edəcək.

TANAP proyektinin uğurlu həyata keçirilməsi Azərbaycanın regional enerji təhlükəsizliyinə və iqtisadi inkişafına əhəmiyyətli töhfə vermişdir. Bu layihə ölkənin doğalgaz ixrac potensialını artıraraq, Avropa bazarlarına daha geniş çıxış imkanları yaratmışdır. TANAP həm də Azərbaycanın enerji sektorunda strateji mövqeyini möhkəmlətmiş, regionda əməkdaşlıq münasibətlərini daha da genişləndirmişdir. Bu proyektin uğurunun əsas amili təhlükəsiz və davamlı enerji təminatına yönəlmiş strateji planlaşdırma və beynəlxalq tərəfdaşlıq olmuşdur. Gələcəkdə TANAP kimi layihələrin daha da inkişaf etdirilməsi Azərbaycanın enerji ixracatını artıraraq, regionda iqtisadi stabilliyə və əməkdaşlığa yeni imkanlar açacaq. Bu prosesdə nə qədər innovativ yanaşma və müasir texnologiyaların tətbiqi vacibdir?