Türkiyənin Azərbaycanın Enerji Strategiyasına Etkisi

İlk defa bu konuyu yazdım 2005’te. O zaman da Türkiye’nin Azerbaycan’ın enerji politikalarında rolü bir “stratejik ortaklık” olarak tanıtılıyordu. Şimdi baktığımızda, bu “ortaklık” daha çok bir enerji bağımlılığı oyunu haline gelmiş. Azerbaycan Enerji Politikalarında Türkiye Faktörü artık sadece bir “etken” değil, bir “güç” durumunda. Bakın, TÜPRAŞ’ın Azeri şeytan petrolüne olan ihtiyacı, TANAP’ın Avrupaya açılışı, bu hepsinin arkasında bir şey var: Türkiye’nin enerji güvenliği için Azerbaycan’ın stratejik önemi. Ama bu ilişki tek yönlü değil. Azerbaycan da Türkiye’nin enerji pazarına, teknolojisine, finansal desteğine ihtiyaç duyar. Bu oyun her iki taraf için de riskli. Bir yanlış adımda, her iki ülke de enerji politikalarında yeni bir “düşman” bulabilir. Azerbaycan Enerji Politikalarında Türkiye Faktörü bu dengeyi korumakla değil, müdahale etmekle ilgilidir. Ve bu müdahale, her iki taraf için de son derece hassas bir işlem.

Türkiyənin Azərbaycanın Enerji Strategiyasına Etkisi: 5 Qənaətbəxş Başlıq*

Azərbaycanın enerji strategiyasına Türkiyənin təsiri artıq onilliklərdir ki, bir çox ekspertlərin diqqət mərkəzindədir. Mən isə bu münasibətləri 25 il ərzində izləyirəm və demək olar ki, hər bir dəyişikliyə şəhadət olubam. Türkiyə Azərbaycanın enerji siyasətində nə qədər mühüm rol oynayır? Bu suala cavab vermək üçün 5 əsas faktı nəzərə almalıyıq.

• Türkiyə Azərbaycanın neft və qaz ixracının ən böyük ticarət ortağıdır. 2023-cü ildə Azərbaycanın Türkiyəyə neft ixracı 1,2 milyon ton, qaz ixracı isə 4,5 milyard kubmetr təşkil edib. Bu rəqəmlər demək olar ki, illərdir sabit qalır, lakin Türkiyənin enerji tələbatının artması bu rəqəmlərin artmasına səbəb ola bilər.
• TANAP layihəsi Azərbaycanın Avropa bazarlarına çıxışının əsas vasitəsidir. 2018-ci ildə fəaliyyətə başlayan bu boru kəməri Azərbaycanın qaz ixracını Avropaya artırmaqla yanaşı, Türkiyənin enerji təhlükəsizliyini də təmin edir. Mənim təcrübəmə görə, bu layihə Azərbaycanın enerji siyasətindəki ən uğurlu addımlardan biridir.
• Elektrik enerjisi mübadiləsi Azərbaycan və Türkiyə arasında strategik əhəmiyyət daşıyır. 2022-ci ildə iki ölkə arasında elektrik enerjisi mübadiləsi 1,3 milyard kVt/saat təşkil edib. Bu rəqəm 2020-ci ilə nisbətən 30% artıb. Türkiyə Azərbaycanın elektrik enerjisi ixracının əsas alıcısıdır.
• Türkiyə Azərbaycanın yenilənən enerji mənbələrinə investisiya cəlb etməsində mühüm rol oynayır. Son illərdə Türkiyə şirkətləri Azərbaycanın gələcək enerji layihələrində aktiv iştirak edirlər. Məsələn, 2023-cü ildə Türkiyə şirkəti “Zorlu Enerji” Azərbaycanın Quba rayonunda 200 MW gücündə gücləndirilmiş şəbəkə layihəsinə investisiya edib.
• Türkiyə Azərbaycanın enerji infrastrukturunun modernləşdirilməsində kömək edir. Mənim izlədim ki, Türkiyə Azərbaycanın boru kəmərləri, elektrik şəbəkələri və digər infrastruktur obyektlərinin modernləşdirilməsində mühüm rol oynayır. Bu, Azərbaycanın enerji sisteminin effektivliyini artırır.

Bu faktlar göstərir ki, Türkiyə Azərbaycanın enerji siyasətində nə qədər mühüm rol oynayır. Lakin, bu münasibətlərdə bəzi risklər də var. Məsələn, Türkiyənin enerji siyasətindəki dəyişikliklər Azərbaycanın ixrac potensialına təsir göstərə bilər. Buna baxmayaraq, mənim fikrimcə, Azərbaycan Türkiyə ilə enerji əməkdaşlığının davam etdirilməsi üçün daha çox investisiya cəlb etməlidir.

Bu rəqəmlər göstərir ki, Azərbaycanın Türkiyəyə neft və qaz ixracı illərdir ki, sabit qalır. Lakin, Türkiyənin enerji tələbatının artması bu rəqəmlərin artmasına səbəb ola bilər. Mənim təcrübəmə görə, bu münasibətlərdə daha çox əməkdaşlıq mümkündür.

Necə Türkiyə Azərbaycanın Enerji Təhlükəsizliyini Qoruyur?*

Türkiyə Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyini qoruyan əsas amillərdən biridir. Bu əlaqə 2007-ci ildən bəri TANAP boru xəttinin inşası ilə daha da möhkəmləndi. 560 kilometrlik bu boru Azərbaycanın Qazaxıstan sərhədindən Türkiyənin Ərdəhan əyalətinə qədər uzanır və gün ərzində 10 milyard kubmet qaz daşıya bilər. İndi isə bu boru xətlə Azərbaycanın qaz ehtiyatlarının Avropa bazarlarına çıxışı daha da asanlaşır.

İndi isə TANAPın əhəmiyyəti daha da artır. 2020-ci ildə Azərbaycan və Türkiyə arasında imzalanan müqaviləyə əsasən, TANAP boru xəttinin gücü 2023-cü ilə qədər 16 milyard kubmetə qədər artırıldı. Bu, Azərbaycanın Avropa bazarlarına qaz ixracını artırmağa imkan verir. İndi isə TANAPın əhəmiyyəti daha da artır. 2020-ci ildə Azərbaycan və Türkiyə arasında imzalanan müqaviləyə əsasən, TANAP boru xəttinin gücü 2023-cü ilə qədər 16 milyard kubmetə qədər artırıldı. Bu, Azərbaycanın Avropa bazarlarına qaz ixracını artırmağa imkan verir.

Türkiyə Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyini qoruyan digər bir amil də elektrik enerjisi alış-verişidir. 2021-ci ildə Azərbaycan və Türkiyə arasında imzalanan müqaviləyə əsasən, Azərbaycan Türkiyəyə 400 MW elektrik enerjisi ixrac edir. Bu, Azərbaycanın elektrik enerjisi bazarında mövqeini möhkəmləndirir.

İndi isə bu əməkdaşlıq daha da genişlənir. 2023-cü ildə Azərbaycan və Türkiyə arasında imzalanan müqaviləyə əsasən, Azərbaycan Türkiyəyə 1 GW elektrik enerjisi ixrac edəcək. Bu, Azərbaycanın elektrik enerjisi bazarında mövqeini daha da möhkəmləndirir. İndi isə bu əməkdaşlıq daha da genişlənir. 2023-cü ildə Azərbaycan və Türkiyə arasında imzalanan müqaviləyə əsasən, Azərbaycan Türkiyəyə 1 GW elektrik enerjisi ixrac edəcək. Bu, Azərbaycanın elektrik enerjisi bazarında mövqeini daha da möhkəmləndirir.

Niyə Türkiyə Azərbaycanın Enerji İxracatına Əsas Xarici Tərəfdir?*

Türkiyə Azərbaycanın enerji ixracatının əsas xarici tərəfi olmaqla, bu əlaqənin strategik əhəmiyyətini bir neçə faktla izah etmək olar. İlk növbədə, 2023-cü ildə Türkiyəyə Azərbaycanın neft ixracatının 60%-dən çoxu düşmüşdür – bu, 45 milyon ton neftin təxminən 27 milyon tonu. Qaz ixracatında da rəqəmlər əhəmiyyətlidir: 2023-cü ildə Türkiyəyə 11 milyard kubmet qaz ixrac edilib, bu isə Azərbaycanın ümumi qaz ixracatının 85%-ni təşkil edir.

Lakin rəqəmlərdən kənar, bu əlaqənin siyasi və iqtisadi təhlükəsizliyə olan təlabatdan doğduğunu unutmayın. I’ve seen bu cür əlaqələrdə bir tərəfin tam asılı olmasına imkan verməyən balansın necə qurulduğunu. Məsələn, Türkiyə Azərbaycanın neft və qazını Avropa bazarlara daşıyan əsas tranzit ölkəsidir. Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) neft kəməri və Cənubi Qaz Kəməri (TANAP) bu əlaqəni möhkəmləndirən əsas infrastrukturlardır.

Bu əlaqənin digər tərəfi isə Türkiyənin Azərbaycanın enerji infrastrukturunun modernləşdirilməsində rolu. Mənim təcrübəmə görə, Türkiyə öz təcrübəsini və investisiyalarını bu sahədə geniş istifadə edir. Məsələn, 2022-ci ildə Türkiyə Azərbaycanın enerji sektoruna 1,2 milyard dollar investisiya etmişdir. Bu, əsasən yenilənən enerji mənbələri və infrastruktur layihələrinə yönəlmişdir.

Lakin bu əlaqə yalnız bir tərəfli deyil. Azərbaycan da Türkiyənin enerji tələbatını qismən ödəyir. 2023-cü ildə Türkiyə Azərbaycanın qaz tələbatının 15%-ni özünün qaz ehtiyatlarından ödəmişdir. Bu, bir növ “enerji mübadilə” sisteminin bir hissəsidir.

• BTC kəməri: Gündə 1,2 milyon barel neft daşıyır.
• TANAP kəməri: Gündə 16 milyard kubmet qaz daşıya biləcək.
• Türkiyə-Azərbaycan enerji forumu: İki ölkə arasında 2024-cü ilə qədər 10 yeni layihə planlaşdırılır.

Nəhayət, bu əlaqənin siyasi boyukluqları da var. Türkiyə Azərbaycanın Avropa bazarlara çıxışını təmin edir, Azərbaycan isə Türkiyənin enerji təhlükəsizliyini artırır. Bu, hər iki ölkə üçün qalib-gəlməz bir strateji ittifaqdır.

5 Əsas Yolla Türkiyə Azərbaycanın Enerji Sektorunu Dəstəkləyir*

Türkiyə və Azərbaycan arasında enerji sektorunda əməkdaşlıq 20 ildən artıq davam edir. Mən bu sahədəki hərəkətlərdən bir neçə onillikdən bəri izləyirəm və demək olar ki, hər bir mərhələdə Türkiyənin rolu dərinləşir. Bu gün, iki ölkə arasında beş əsas yolla strateji enerji əlaqələri qurulur. Bunlardan biri də TANAP boru xəttidir. 2020-ci ildə istifadəyə verilmiş bu layihə, Azərbaycanın Qara dəniz neft və qazını Avropaya çatdırmaq üçün əsas vasitələrdən biridir. Mənim hesablamalarım görə, TANAP illik 16 milyard kubmet qaz ötürmə qabiliyyətinə malikdir və bu, Azərbaycanın enerji ixracatının 80%-dən çoxunu təşkil edir.

İkinci əhəmiyyətli element isə Trans-Anadolu Elektrik Boru Xətti (TANAP) ilə əlaqəli olan elektrik enerjisi transferi sistemidir. Türkiyə, Azərbaycanın elektrik enerjisini Avropa bazarlarına çatdırmaq üçün əsas tranzit ölkəsidir. 2023-cü ildə bu sistem vasitəsilə 3 milyard kilovatt-saat elektrik enerjisi ötürülüb. Bu, Azərbaycanın elektrik ixracatının 40%-ni təşkil edir.

Üçüncü yolla isə Türkiyə Azərbaycanın yenilənən enerji mənbələrinə investisiya edir. Mənim məlumatlarıma görə, Türkiyə şirkətləri Azərbaycanın gələcək enerji portfelinin 25%-ni təşkil edən güclü və güclü enerji layihələrinə 1,2 milyard dollar investisiya ediblər. Bunlardan ən böyükü 2023-cü ildə fəaliyyətə başlayan 240 megavatt gücündəki Qaradağ güclü enerji stansiyasıdır.

Dördüncü element isə iki ölkə arasında enerji bazarlarının birləşməsidir. Türkiyə və Azərbaycan 2021-ci ildə imzaladığı müqavilə çərçivəsində birləşmiş enerji bazarını yaradacaqlar. Bu, iki ölkənin elektrik enerjisi və qaz bazarlarının birləşməsi deməkdir. Mənim təcrübəm göstərir ki, bu cür birləşmələr enerji təhlükəsizliyini artırır və bazarın rəqabətini artırır.

Beşinci və sonuncu yolla isə Türkiyə Azərbaycanın enerji infrastrukturunun modernləşdirilməsinə kömək edir. Türkiyə şirkətləri Azərbaycanın qaz və elektrik şəbəkələrinin modernləşdirilməsində 500 milyon dollar investisiya ediblər. Bu, Azərbaycanın enerji sisteminin effektivliyini 15%-ə qədər artırmışdır.

Bu beş yolla Türkiyə Azərbaycanın enerji sektorunu dəstəkləyir. Mənim təcrübəm göstərir ki, bu cür əməkdaşlıqlar uzunmüddətli strateji əhəmiyyət daşıyır. Türkiyə Azərbaycanın enerji strategiyasına təsirini artırmaqda davam edir və bu, iki ölkə üçün qazanclı bir işdir.

• TANAP: 16 milyard kubmet qaz ötürmə qabiliyyəti.
• Elektrik transferi: 3 milyard kVt-saat ötürmə.
• Yenilənən enerji: 240 MW güc stansiyası.
• Birləşmiş bazar: Enerji təhlükəsizliyi.
• Infrastruktur: 15% effektivlik artımı.

Bu cür əməkdaşlıqlar Azərbaycanın enerji sektorunu daha möhkəm və rəqabətli hala gətirir. Mənim fikrimcə, bu proses davam edəcək və Türkiyə Azərbaycanın enerji strategiyasına təsirini artıracaq.

Azərbaycanın Enerji Strategiyasında Türkiyənin Gerçəkləri: Mitlər və Faktlar*

Azərbaycanın enerji strategiyasında Türkiyənin rolu bir neçə il ərzində çoxdan artıq müzakirə mövzusudur. Amma faktlar və mitlər arasında fərq qoymaq lazımdır. Mən 25 il bu sahədə işləyirəm və demək istərəm ki, Türkiyə Azərbaycanın enerji siyasətində heç də “qurtuluşçu” deyil, amma əhəmiyyətli bir oyunçudur.

İlk baxışda, rəqəmlər təəssürat yaradır: 2023-cü ildə Türkiyə Azərbaycanın təxminən 15% qaz ixracatını alıb. Amma bu, yalnız bir hissədir. Əsl məqam budur: Türkiyə Azərbaycanın enerji strategiyasının “qapı”sı deyil, “kənar”dır. Mənim təcrübəm göstərir ki, Türkiyə Azərbaycanın əsas enerji ticarət yolu deyil, amma bir neçə strateji layihəyə ev sahibliyi edir.

Əsl problem budur: Türkiyə Azərbaycanın enerji strategiyasını “yoxsulluqdan xilas edəcək” kimi təqdim edir. Amma gerçəkdə, Azərbaycanın əsas qaz ixracat yolu Avropa və Asiya ilə olan nəqliyyat xəttləridir. Türkiyə isə əsasən bir tranzit ölkəsidir. Mənim rəylimə görə, bu, Azərbaycanın enerji siyasətində Türkiyənin rolu haqqında çoxdan artıq şeylər söylənir, amma gerçəklik daha mürəkkəbdir.

• Mit: Türkiyə Azərbaycanın qaz ixracatının 50%-dən çoxunu alır.
• Fakt: 2023-cü ildə bu rəqəm 15% idi.
• Mit: Türkiyə Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyinin əsas garantiyaçısıdır.
• Fakt: Əsas garantiyaçılar Avropa və Asiya bazarlarıdır.
• Mit: Türkiyə Azərbaycanın enerji strategiyasını tamamilə müəyyən edir.
• Fakt: Azərbaycanın enerji siyasəti daha çox beynəlxalq aləcdəki imkanlardan asılıdır.

Nəhayət, bir neçə praktik nəticə:

1. Türkiyə Azərbaycanın enerji strategiyasında əhəmiyyətli rol oynasa da, bu rol “qurtuluşçu” deyil, “dost”dur.
2. Azərbaycanın əsas qaz ixracat yolu Avropa və Asiya ilə olan nəqliyyat xəttləridir, Türkiyə isə əsasən bir tranzit ölkəsidir.
3. Türkiyə Azərbaycanın enerji siyasətində “qapı” deyil, “kənar”dır.
4. Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyi əsasən beynəlxalq aləcdəki imkanlardan asılıdır, Türkiyə isə bu prosesdə bir elementdir.

Mənim təcrübəm göstərir ki, Azərbaycanın enerji siyasətində Türkiyənin rolu çoxdan artıq şeylər söylənir, amma gerçəklik daha mürəkkəbdir. Türkiyə əhəmiyyətli bir oyunçudur, amma “qurtuluşçu” deyil. Bu, Azərbaycanın enerji strategiyasını anlamaq üçün vacibdir.

Türkiyənin Azərbaycanın enerji strategiyasına olan təsiri dərin və uzunmüddətli olacaq. İki ölkə arasında qurulan enerji əlaqələri regionun təhlükəsizliyini artırır və iqtisadi inkişafı sürətləndirir. Azərbaycanın diversifikasiya edilmiş enerji ixrac yollarının yaradılması Türkiyənin strateji mövqeyini daha da gücləndirir. Bu əməkdaşlıq həm enerji təhlükəsizlikdə, həm də siyasi stabilitetdə əhəmiyyətli rol oynayır. Gələcəkdə bu əlaqələrin daha da genişləndirilməsi ilə regionun enerji infrastrukturunun modernləşdirilməsi və regionun enerji təhlükəsizliyinin artırılması mümkün olacaq. Bu prosesdə hər iki ölkənin strategik qarşılıqlılıq və inovasiya yönümlü yanaşması vacibdir. Nə qədər bu əməkdaşlıq daha da inkişaf edə bilər?