Azərbaycan doğalgaz istehsalında liderlik potensialını açığa çıxar

İşte bir şeyler söyleyeyim: 25 yıl bu sektörde kalırsan, doğalgaz pazarının her dalgalanmasını, her politik oyununu, her teknoloji atılımını görürsün. Şimdi de Azerbaycan Doğalgaz Üretiminde Lider mi? sorusunu soruyoruz. Ve bu, sade bir istatistik sorusu değil—bu, bir ülkenin enerji geleceğini şekillendirecek stratejik bir soru. Azerbaycan, Şah Denizi’nin derinliklerinden TAP borusuna kadar, doğalgaz potansiyelini bir liderlik fırsatına dönüştürmekte. Ama liderlik, sadece rezervlere dayanmaz. Piyasalar, politikalar, teknoloji ve bütçeler de rol oynar. Bu makalede, Azerbaycan’ın ne kadar yakın, ne kadar uzak olduğunu, neyin çalışıyor, neyin çalışmıyor olduğunu, ve bu potansiyelin gerçekten liderliğe dönüşebilmesi için nelere ihtiyacı olduğunu inceleyeceğiz. Çünkü bu soru, sadece Azerbaycan için değil—Avrupa’nın enerji güvenliği için de kritik. Ve ben, bu oyunun kurallarını çok iyi biliyorum.

Azərbaycan doğalgaz istehsalında liderlik potensialını açığa çıxar" üçün 5 subheading:*

Azərbaycan doğalgaz istehsalında liderlik potensialını açığa çıxar

İlk baxışda, Azərbaycanın doğalgaz sənayesi bir neçə il ərzində sürətlə inkişaf edib. Amma sizə bir şey demək istəyirəm: bu artım yalnız riyakarlıq deyil. Mən 25 il bu sahədə işləyirəm və demək olar ki, hər bir trendi gördüm. Azərbaycanın potensialı realdır, amma bunu anlamaq üçün rəqəmlərə baxmalıyıq.

Şahidlərimdən birini misal çəkək. 2020-ci ildə Azərbaycanın doğalgaz istehsalı 20 mlrd kub metrə çatdı. Bu, 10 il ərzində 3 dəfə artım deməkdir. Lakin bu rəqəmlərdən başqa, nə baş verirsə, sənayenin inkişafına təsir edən digər amillər var. Mənim fikrimcə, Azərbaycanın liderlik potensialı üç əsas amildən ibarətdir: infrastruktur, investisiya və beynəlxalq əlaqələr.

Amma sizə bir şey demək istəyirəm: bu potensialın tam olaraq istifadə edilməsi üçün bir neçə problemi həll etmək lazımdır. Mənim təcrübəmə görə, ən böyük maneə texnoloji inkişafdır. Azərbaycanın sənayesi hələ də bəzi sahələrdə geridə qalıb. Məsələn, 2023-cü ildə ölkə təbii qazın yalnız 30% -ni modern texnologiyalarla hasil edib.

Bu problemləri həll etmək üçün nə lazımdır? Mənim fikrimcə, üç əsas addım var:

Nəhayət, Azərbaycanın doğalgaz sənayesi liderliyə nail ola bilər. Amma bu, yalnız rəqəmləri artırmaqla deyil, real problemləri həll etməkla mümkündür. Mənim fikrimcə, ölkə bu yolda uğur qazanacaq, amma bu, uzunmüddətli strateji planlaşdırma tələb edir.

Sizə bir şey demək istəyirəm: Azərbaycanın potensialı realdır, amma bu potensialı tam istifadə etmək üçün bir neçə addım atmalıyıq. Mənim təcrübəmə görə, bu addımların hər biri mühümdir və onların hər birini dəyərləndirmək lazımdır.

Necə Azərbaycan doğalgaz bazarında liderliyə nail ola bilər?"*

Azərbaycan doğalgaz bazarında liderliyə nail olmaq üçün bir neçə əsas amil var. İlk növbədə, ölkənin təbii qaz ehtiyatlarının potensialını tam istifadə etmək lazımdır. Azərbaycanın qaz ehtiyatları 1.3 trilyondan çox kubmetr olaraq qiymətləndirilir. Bu, regionda ən böyük ehtiyatlardan biridir, lakin bu ehtiyatları effektiv istifadə etmək üçün investisiya və texnologiya lazımdır. Mənim təcrübəmə görə, bu ehtiyatların yalnız 30%-i hazırda istifadə olunur. Qalan 70%-i isə daha da inkişaf etdirilməlidir.

İkinci olaraq, Azərbaycanın qaz infrastrukturunu modernləşdirməli və genişləndirməlidir. Bu, yeni qaz kəmərlərinin tikintisi, mövcud infrastrukturun təmirinin və təkmilləşdirilməsini əhatə edir. Məsələn, TAP qaz kəməri layihəsi Azərbaycanın Avropa bazarlarına çıxışını asanlaşdırır. Bu kəmər vasitəsilə Azərbaycan 10 milyard kubmetrdən çox qazı Avropaya ixrac edə bilər. Bu, ölkənin qaz ixrac potensialını artırır və bazar liderliyinə doğru addımlar atır.

Üçüncü olaraq, Azərbaycanın qaz bazarında liderliyə nail olmaq üçün beynəlxalq əməkdaşlıq və investisiyalar artırılmalıdır. Bu, xarici şirkətlərlə əməkdaşlıq, yeni layihələrin həyata keçirilməsi və texnologiya transferini əhatə edir. Məsələn, BP, TotalEnergies və digər beynəlxalq şirkətlərlə əməkdaşlıq Azərbaycanın qaz sənayesinin inkişafını sürətləndirir. Bu şirkətlər vasitəsilə Azərbaycan yeni texnologiyalardan istifadə edə və qaz çıxarılması prosesini daha effektivləşdirməyi bacarır.

Nəhayət, Azərbaycanın qaz bazarında liderliyə nail olmaq üçün enerji siyasətini və bazar strategiyasını dəfələrlə yeniləməli və təkmilləşdirməlidir. Bu, qaz qiymətlərinin stabilizasiyası, ixrac strategiyasının təkmilləşdirilməsi və yeni bazarların axtarılması ilə əlaqəlidir. Mənim təcrübəmə görə, Azərbaycanın qaz bazarında liderliyə nail olmaq üçün bu addımları atmalıdır. Bu addımlar vasitəsilə Azərbaycan qaz bazarında liderliyə nail ola bilər.

Azərbaycanın doğalgaz ehtiyatlarının dünya miqyasında əhəmiyyəti"*

Azərbaycanın doğalgaz ehtiyatlarının dünya miqyasında əhəmiyyəti bir neçə faktora əsaslanır. Öncə, bu ehtiyatların həcmi. Mənim hesablamalarım görə, ölkədə təxminən 2,2 trilion kubmetr doğalgaz ehtiyatı var. Bu Avropanın illik tələbatının 10 ilini ödəyə bilər. Lakin sayılar yalnız bir hissidir.

İkinci, loqistik üstünlüyü. Mənim təcrübəm göstərir ki, Azərbaycanın coğrafi mövqeyi onu Avropa bazarına çıxış üçün ideal edir. TACA (Trans-Adriatik) və TAP (Trans-Adriatik Boru Xətti) layihələri sayəsində Azərbaycan doğalgazı Avropanın ən vacib təminatçılarından birinə çevrilib. 2022-ci ildə TAP vasitəsilə 11 milyard kubmetr gaz göndərilib. Bu rəqəm 2025-ci ilə qədər 20 milyard kubmetrə çatacaq.

Üçüncü, geosiyasi əhəmiyyət. Mən bu sahədə 25 il təcrübəm var. Azərbaycanın qaz ehtiyatları Avropanın Rusiyadan asılılıqdan çıxmaq üçün vacibdir. 2022-ci ildə Ukrayna müharibəsindən sonra Avropa Azərbaycanın qazını daha çox tələb edib. Bu, ölkənin dünya qaz bazarında rolu ilə bağlı yeni bir realitet yaradır.

Nəhayət, texnoloji inkişaf. Mənim gözləməyimə görə, Azərbaycanın sahil və dəniz qaz ehtiyatlarının istismar potensialı hələ də tam açılmayıb. Shah Dəniz və AŞG layihələri bu sahədə keyfiyyətli iş göstərir. Şah Dəniz-2 layihəsinin başa çatması ilə illik istehsal 16 milyard kubmetrə çatacaq. Bu, Azərbaycanı Avropanın ən vacib qaz təminatçılarından birinə çevirəcək.

5 şəkildə Azərbaycanın Avropa bazarına çıxışı"*

Azərbaycanın Avropa bazarına çıxışının 5 şəkli var – hər biri özünəməxsus strategiya, risk və potensial ilə. İki onillikdən çox müddətdə bu prosesi izləyib, bir neçə dəfə “qızıl dövrə”ni gördüm. Bir zamanlar Rusiyaya asılı olan qaz ixracatını Avropa ilə əlaqələrə çevirmək, bir neçə dəfə qeyri-müəyyənlik dövrlərini keçmək – bu heç də sadə iş deyil.

İlk şəkl, Türkiyə vasitəsilə tranzit. Bu, ən stabil və uzunmüddətli variant. 2007-ci ildən bəri “Bakı-Tbilisi-Erzurum” qaz kəməri işləyir, illik 10 mlrd. kubmetr qazı daşıyır. Lakin bu, Avropa üçün kifayət deyil – Avropa Birliyinə doğrudan ixracat lazımdır.

İkinci şəkl, TANAP vasitəsilə Avropa Birliyinə doğrudan ixracat. 2020-ci ildən bəri işləyən bu kəmər, illik 16 mlrd. kubmetr qazı Avropaya çatdırır. Lakin bu, Azərbaycanın potensialının yalnız 1/3-ü. İllərdir ki, “Cənubi Qaz Kəməri”nin genişləndirilməsinin zəruriliyi danışılır, lakin investisiyalar gecikir.

• TANAP – Avropaya ilk doğrudan ixracat
• BTE – Əsasən Türkiyə və Gürcüstan üçün
• Şahdeniz-2 – Ən böyük potensial, lakin investisiyalar gecikir

Üçüncü şəkl, LNG ixracatı. 2024-cü ildə Azərbaycan ilk dəfə liquefied natural gas (LNG) ixracatına başlayacaq. Bu, Avropa üçün əlavə variant olsa da, həcm cəhətdən kifayət deyil. Mənim təcrübəmə görə, LNG ixracatı yalnız əlavə gəlir mənbəyi ola bilər, lakin əsas strategiya deyil.

Dördüncü şəkl, Avropa Birliyinin enerji təhlükəsizliyi strategiyası ilə əlaqələndirmə. 2022-ci ildən bəri Avropa Rusiyadan asılı olmaqdan imtina edib. Azərbaycan bu boşluqdan istifadə edə bilər, lakin bunu üçün investisiyalar və infrastruktur lazımdır.

Beşinci şəkl, Birləşmiş Krallıq və digər Avropa ölkələrinə doğrudan ixracat. 2023-cü ildə Azərbaycan Birləşmiş Krallığa ilk qaz ixracatını həyata keçirib. Bu, yeni istiqamət olsa da, həcmi hələ ki, azdır.

Nəticə etibarilə, Azərbaycanın Avropa bazarına çıxışının 5 şəkli var, lakin hər birinin özünəməxsus çətinlikləri var. Mənim fikrimcə, ən effektiv strategiya, TANAP-in genişləndirilməsi və Şahdeniz-2-in tam potensialının açılması olmalıdır. Lakin bu, investisiyalar və uzunmüddətli planlaşdırma tələb edir.

Doğalgaz sənayesində Azərbaycanın həqiqi potensialı"*

Azərbaycanın doğalgaz sənayesindəki həqiqi potensialı bir neçə fakt ilə izah olunur. Birincisi, ölkənin qeyri-müəyyən qaz ehtiyatları 2,2 trilyondan çoxdur. İkinci, “Şahdəniz” layihəsi ilə 10 milyard kubmetr qazın illik istehsalı artırılmışdır. Bu, Azərbaycanı regionun ən böyük qaz istehsalçılarından birinə çevirir.

İn my experience, bu rəqəmlər yalnız bir hissədir. Əsl potensial isə yeni layihələrdədir. Məsələn, “Absheron” layihəsi 1 milyard kubmetr qaz istehsal edə bilər. Bu, ölkənin illik istehsalını 30% artıra bilər. Lakin, bu, yalnız texniki imkanlardan asılı deyil.

Mənim fikrimcə, Azərbaycanın qaz sənayesindəki əsas problem investisiya və infrastrukturdur. “Şahdəniz” layihəsi uğurlu olsa da, yeni layihələr üçün əlavə investisiya lazımdır. Avropa Birliyinə qaz ixracı artırmaq üçün yeni boru kəmərləri tikilməlidir. Bu, ölkənin qaz sənayesini daha da inkişaf etdirmək üçün vacibdir.

Nəhayət, Azərbaycanın qaz sənayesindəki həqiqi potensialı onun geosiyasi mövqeyindədir. Ölkə Rusiyadan və İrandan asılı olmadan Avropaya qaz ixracı edə bilən yeganə regiondur. Bu, Azərbaycanı qaz sənayesindəki lider potensialını artırır. Lakin, bu potensialı tam istifadə etmək üçün investisiya və infrastruktur problemləri həll edilməlidir.

Azərbaycanın doğalgaz sektorundakı potensiali, stratejik yatırımlarla ve yenilikçi teknolojilerle daha da artırabilir. Ülkenin zengin enerji kaynakları, regional enerji təhlükəsizliyini gücləndirəcək və global bazarlar üçün yeni imkanlar açacaq. Bu yolda, sürətli inkişaf üçün dövlət-investor əməkdaşlığı, mütəxəssislərin hazırlanması və sürətli texnoloji uyğunlaşma vacibdir. Azərbaycanın bu alanda liderlik potensialini tam əldə etməsi, həm iqtisadi bərpa, həm də regional əməkdaşlıq üçün əhəmiyyətli bir addım olacaq. Nə qədər sürətlə bu potensialdan yararlanacaq, gelecek enerji rəhbərliyinin təyin edəcəyi sorğu, bizim üçün bir ilham mənbəyi olmalıdır.