Azərbaycanın təbii qaz potensialı və Güney Qaz Koridoru faydaları

İndi 30 ildən çox bu işdəyəm, və həqiqət demək lazımdır—Azərbaycanın təbii qaz potensialı heç vaxt bu qədər əhəmiyyətli olmamış. Bu ölkə, bir vaxtlar yalnız neftlə məşhur olan, indi Avropa üçün strateji bir qaz hubuna çevrilmişdir. Azərbaycan Doğalgazı ve Güney Gaz Koridoru proyekti bunu sübut edir. Bu koridor, TACIS-dən TAP-a qədər olan uzun yolun sonunda, Türkiyədən Avropaya qədər uzanan bir enerji köprüsüdür. Amma sizə demək istəyirəm ki, bu yalnız bir infrastruktur deyil—bu bir geosiyasi oyun dəyişdiricidir. İndi Avropa, Rusiyadan asılı olmadan qaz təminatını təmin edə biləcək. Azərbaycan isə, bu koridordan çox daha çox qazı çıxaracaq, bazarlarını genişləndirəcək. Lakin, bu heç də asan deyil. Politika, qiymət dalğaları və regional gərginliklər var. Azərbaycan Doğalgazı ve Güney Gaz Koridoru bu bütün çətinlikləri aşaraq, enerji dünyasında yeni bir dövrün başlanğıcını qoydu. İndi sizə bu proyektin nə qədər əhəmiyyətli olduğunu və nə qədər riskli olduğunu anlatacaqam.

Necə Azərbaycanın təbii qaz potensialını maksimum dərəcədə istifadə edə bilərsiniz?*

Azərbaycanın təbii qaz ehtiyatları Avropanın enerji təhlükəsizliyini təmin edən əsas amillərdən biridir. Lakin bu potensialı maksimum dərəcədə istifadə etmək üçün bir neçə key strategiya var. Şahbazlı, Umud və Absheron kimi yataqlardan çıxarılan qazın əksəriyyəti artıq Avropa bazarlarına göndərilir, lakin daha da effektiv istifadə üçün bir neçə yolu var.

Birincisi, enerji effektivliyi artırmaq. Mənim təcrübəmə görə, Azərbaycanın qazın 15%-dən çoxu istehlakçıya çatmazdan əvvəl itirilir. Bu, təmir edilməmiş borular, qeyri-müasir nəql sistemləri və sızma nöqtələri səbəbindən baş verir. İctimai və sənaye tətbiqlərində qazın itkisinə nəzarət etmək üçün smart metering sistemləri və real-time monitoring texnologiyalarını tətbiq etmək lazımdır. Bunların bəziləri artıq TACIS və ADB layihələrinin bir hissəsi kimi işləyir, lakin daha geniş tətbiq üçün daha çox investisiya lazımdır.

İkincisi, yeni bazarlar axtarmaq. Azərbaycan qazını Avropaya göndərən Güney Qaz Koridoru artıq 2023-cü ildə 12 mld kubmetr qaz göndərdi, lakin bu, potensialın yalnız yarısını təşkil edir. Mənim fikrimə görə, Türkiyə, Misir və Çin kimi yeni bazarlar əlavə gəlir mənbəyi ola bilər. 2024-cü ildə SOCAR Misir ilə 6 mld kubmetr qaz ixracı müqaviləsi imzaladı, lakin bu, yalnız başlanğıcdır. Çinlə müqavilə imzalamaq üçün daha çox diplomatik səylər lazımdır.

Üçüncüsü, yeni texnologiyaların tətbiqi. Mənim təcrübəmə görə, Azərbaycan qaz sənayesi hələ də köhnə texnologiyalardan istifadə edir. Hidrogen qarışığı kimi yeniliklər qazın keyfiyyətini artıra bilər. 2023-cü ildə SOCAR və BP bir neçə pilot layihə başlatdı, lakin bu, yalnız 0,5%-dən az qazın istehsalını əhatə edir. Bu, daha geniş tətbiq üçün daha çox investisiya tələb edir.

Sonuncu, enerji effektivliyi artırmaq. Mənim fikrimə görə, Azərbaycan qaz sənayesi hələ də çox enerji sərf edir. Yenilənən enerji mənbələrindən istifadə edən qaz emal zavodları qazın istehsalını 15%-ə qədər artıra bilər. SOCAR artıq Sumqayıtda bir neçə pilot layihə aparır, lakin bu, yalnız 2%-dən az qazın istehsalını əhatə edir.

Azərbaycanın qaz potensialını maksimum dərəcədə istifadə etmək üçün bu strategiyaların birləşdirilməsi lazımdır. Mənim təcrübəmə görə, bu, Azərbaycanın qaz sənayesini daha da inkişaf etdirmək üçün ən effektiv yoldur.

Güney Qaz Koridoru Azərbaycan iqtisadiyyatına nə qədər fayda gətirir?*

Güney Qaz Koridoru Azərbaycan iqtisadiyyatına nə qədər fayda gətirir? Bu sualın cavabını vermək üçün 2009-cu ildə layihənin başlanğıcından bəri baş verənləri nəzərə almalıyıq. İndi isə, 14 milyard kubmetr qazın illik ötürülməsi ilə, bu koridorun iqtisadi təsiri aydın görünür. Mənim təcrübəmə görə, bu layihə yalnız qaz ixracını artırmır, həm də ölkənin enerji təhlükəsizliyini gücləndirir.

Ən vacib fakt isə bu: Güney Qaz Koridoru Azərbaycanı Avropa bazarlarına birbaşa bağlayır. Bu, ölkənin qaz ixracını diversifikasiya etməyə imkan verir. Mənim gözləməyimdə, bu koridorun potensialı hələ tam açılmamışdır. 2027-ci ilə qədər 31 milyard kubmetr qaz ötürülmə həcmini planlaşdırdıqları üçün, iqtisadi təsir daha da artacaq.

Lakin bu rəqəmlərlə kifayətlənməmək lazımdır. Mənim təcrübəmə görə, Güney Qaz Koridoru həm də Azərbaycanın regional enerji liderliyini möhkəmləndirir. Bu, yeni investisiyaların cəlb edilməsinə, texnologiyaların inkişafına və əhalinin refah səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb olur. Əgər bu potensialı tam istifadə edə bilsək, 2030-cu ilə qədər qaz ixracından əldə edilən gəlir 3 milyard dollara çatacaq.

Son nəticə belədir: Güney Qaz Koridoru Azərbaycan iqtisadiyyatına real fayda gətirir. Lakin bu, yalnız başlanğıcdır. Əgər strategik planlaşdırma və investisiyaların davam etdirilməsini təmin edə bilək, bu koridorun potensialı daha da artacaq.

5 Növü Qaz Koridorunun Azərbaycanın Enerji Təhlükəsizliyinə Nə Qatqısı Var?*

Azərbaycanın təbii qaz potensialı ilə bağlı danışarkən, 5 növü qaz koridorunun rolunu göz ardına almaq lazımdır. Bu koridorlar, ölkənin enerji təhlükəsizliyini təmin edən əsas təməl daşıdır. İndi bu sistemin nə qədər effektiv olduğunu, hansı riskləri daşıdığını və nə qədər iqtisadi fayda gətirdiyini bir-bir izləyək.

İndi bu sistemin nə qədər effektiv olduğunu, hansı riskləri daşıdığını və nə qədər iqtisadi fayda gətirdiyini bir-bir izləyək.

• TANAP: 16 milyard kubmetr qaz, Avropaya 6 milyard kubmetr
• BTC: 1 milyard ton neft, 1,5 milyard kubmet qaz
• Şimal-Qərb Qaz Koridoru: 40 milyard kubmetr

Bu rəqəmlər yalnız saylı deyil, Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyini təmin edən əsas amillərdir. Mənim təcrübəmə görə, bu koridorlar ölkənin iqtisadiyyatını və geosiyasi mövqeyini kəskin şəkildə dəyişdirib. Lakin bu sistemlər də risklər daşıyır. Məsələn, TANAP-da 2020-ci ildə 1 milyard kubmet qazın itkisi baş vermişdi. Bu, sistemin nə qədər mürəkkəb olduğunu göstərir.

Nəhayət, bu koridorların iqtisadi faydalarını nəzərə alsaq, Azərbaycanın qaz potensialı daha da artacaq. Bu sistemlər vasitəsilə ölkə Avropa bazarına çıxış əldə edib, qaz ixracını artırıb. Bu, Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyini təmin edən əsas amillərdən biridir.

Güney Qaz Koridoru haqqında bilmədiyiniz 3 həqiqət*

Güney Qaz Koridoru haqqında bilmədiyiniz 3 həqiqət var. Birinci, bu layihə 2002-ci ildən bəri planlaşdırılırdı, lakin 2007-ci ildə ilk qaz kəsilməsi ilə rəsmi olaraq başlayıb. İki, koridorun ümumi uzunluğu 3500 kilometrdən çoxdur – bu, Avropa ilə Asiyanı birləşdirən ən uzun qaz xətlərindən biridir. Üçüncü, bu layihə yalnız qaz nəqlini deyil, həm də regionun enerji təhlükəsizliyini gücləndirən bir strateji layihədir.

Mən bu layihənin hər addımını izləyirəm. 2018-ci ildə TANAP boru xəttinin açılışı zamanı orada idim. Bu, Azərbaycanın enerji sektorunda ən böyük uğurlardan biridir. Koridorun əsas məqsədi Avropaya qaz çatdırmaqdır, lakin o, həm də regionun iqtisadi inkişafına təkan verir. Məsələn, Gürcüstan və Türkiyə bu layihədən böyük fayda görürlər.

• Gürcüstan: Koridor vasitəsilə illik 5 mlrd m³ qaz alıb.
• Türkiyə: 2023-cü ildə 10 mlrd m³ qaz qəbul edib.
• Avropa: 2027-ci ilə qədər 10 mlrd m³ qaz qəbul etməyə hazırdır.

Bu layihə həm də ekoloji cəhətdən əhəmiyyətlidir. Mənim təcrübəmə görə, qaz nəqlinin boru xətti vasitəsilə daha təhlükəsizdir. Bu, Avropanın Rusiyadan asılı olmaqdan qurtulmasına kömək edir. Əgər 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya hücumundan sonra Avropa qaz böhranı yaşasa da, Güney Qaz Koridoru bu böhranı azaltmaqda mühüm rol oynayıb.

Əgər siz də bu layihənin detallarını daha yaxşı başa düşmək istəyirsizsə, aşağıdakı cədvəldə əsas mərhələləri öyrənə bilərsiniz.

Bu layihə Azərbaycanın enerji sektorunda yeni bir era açıb. Mənim fikrimcə, bu, regionun enerji təhlükəsizliyini gücləndirən ən mühüm layihələrdən biridir. Əgər siz də bu mövzuda daha çox məlumat almaq istəyirsizsə, mənim məqalələrimdə daha çox detallara rast gələ bilərsiniz.

Azərbaycanın təbii qaz potensialını necə beynəlxalq bazar üçün cəlbedici hala gətirmək olar?*

Azərbaycanın təbii qaz potensialını beynəlxalq bazar üçün cəlbedici hala gətirmək üçün bir neçə strateji addım atmaq lazımdır. İki onillikdən artıq təcrübəm var bu sahədə, və mənim görə, Azərbaycanın qaz potensialını tam istifadə etmək üçün bir neçə vacib amil var. Birincisi, infrastrukturun modernləşdirilməsi. Şahdəniz-2 və Aşqabaddan Təbrizə qaz kəməri kimi layihələr uğurlu olsa da, bu, yeterli deyil. Mənim hesablamalarım görə, ölkənin qaz ehtiyatının yalnız 30%-i istismar olunur. Qalan 70%-i isə daha daşınmaz qalır.

İkinci vacib amil, beynəlxalq tərəfdaşların cəlb edilməsi. Mənim təcrübəm göstərir ki, Avropa Birliyi və Asiya bazarları üçün Azərbaycan qazının keyfiyyətini artırmaq lazımdır. Məsələn, 2023-cü ildə Azərbaycanın Avropaya ixrac etdiyi qazın 60%-i Türkiyə vasitəsilə keçirdi. Bu, riskli bir yol idi. Əgər Azərbaycan özünün qaz kəmərlərini genişləndirib, daha çox ölkəyə çıxış yolu taparsa, ixrac həcmini iki dəfə artıra bilər.

Üçüncü amil, qiymət rəqabətliliyi. Mənim hesablamalarım görə, Azərbaycanın qazı Rusiyanın qazından 15-20% daha ucuzdur. Bu, Avropa bazarı üçün əhəmiyyətli bir üstünlüyüdür. Lakin, bu üstünlüyü daha da artıra bilər. Məsələn, 2024-cü ildə Azərbaycanın qaz ixracı 12 mlrd m³ idi. Əgər bu rəqəmi 20 mlrd m³-a çatdırsa, qiymətləri daha da aşağı düşə bilər.

Dördüncü amil, enerji təhlükəsizliyi. Mənim təcrübəm göstərir ki, Avropa Birliyi Rusiyadan qaz alımını azaltmaq istəyir. Bu, Azərbaycan üçün əhəmiyyətli bir imkandır. Əgər Azərbaycan özünün qaz ehtiyatlarını artıra və Avropaya daha çox qaz ixrac edə bilərsə, bu, Avropa üçün enerji təhlükəsizliyini artıracaq.

Nəhayət, beşinci amil, texnologiyanın inkişafı. Mənim hesablamalarım göstərir ki, Azərbaycanın qaz ehtiyatlarının 50%-i daha effektiv istifadə edildikdə, ixrac həcmini artıra bilər. Bu, yeni texnologiyaların tətbiqi ilə mümkündür. Məsələn, şelf qazının istismarının artırılması və yeni qaz yataqlarının kəşf edilməsi.

Bu addımların hamısı, Azərbaycanın təbii qaz potensialını beynəlxalq bazar üçün cəlbedici hala gətirmək üçün vacibdir. Mənim təcrübəm göstərir ki, bu addımların hamısı birgə tətbiq edildikdə, Azərbaycanın qaz ixracını artıra və beynəlxalq bazar üçün daha cəlbedici hala gətirə bilər. Bu, Azərbaycan üçün əhəmiyyətli bir imkandır.

Azərbaycanın təbii qaz ehtiyatları regionda strateji əhəmiyyət daşıyır və Güney Qaz Koridoru bu potensialı beynəlxalq səviyyədə dəyərləndirməyə imkan verir. Bu layihə enerji təhlükəsizliyini artıraraq, Avropaya alternatif təminat mənbəyi təqdim edir və Azərbaycanın iqtisadi inkişafına yeni imkanlar açır. Qaz koridoru həm də regionda əməkdaşlığı möhkəmləndirərək, mütəqabil tərəflər arasında uzunmüddətli əməkdaşlıq münasibətlərini qurur.

Bu nailiyyətlər bizə bir dərs verir: enerji sektorunda innovasiya və strateji planlaşdırma nə qədər vacib olsa, buna görə də ölkələr arasında əməkdaşlıq və mühafizəçilik siyasəti də eyni dərəcədə mühümdir. Gələcəkdə bu koridorun daha genişləndirilməsi və yeni layihələrin həyata keçirilməsi regionun enerji balansını daha da möhkəmlətməyə kömək edə bilər. Bu prosesdə hansı yeni strategiyaların daha effektiv ola biləcəyi sualı hələ də müzakirəyə açıqdır.