Kuran ayələrinin necə vebsaytlarda aktiv şəkildə nümayiş olunması mümkündür?

2023-cü ilin noyabr ayında Bakıda keçirilən “Ailə və Din” konfransında məşhur ilahiyyatçı Əli Məmmədov danışırdı: “Cəmiyyətimizdə Quran ayələrinin vebsaytlara necə daxil edilməsi istənilən yayım xidrisinin ən vacib məsələlərindən birinə çevrilib.” Həmin vaxtlar mən də, bəzi texniki məsələlər səbəbindən duquelarda problemi tapmaqda çətinlik çəkirdim — xüsusən də ayələrin dinamik yayımlanması məsələsində. Hakimiyyət isə bu barədə çox da məlumatlı deyildi, deyəsən, hətta Azərbaycanın ən böyük dini saytlarında belə “kuran embed kodu”nu necə düzgün qurmaq məsələsi mübahisəli qalıb.

2024-cü ilin əvvəllərində, bir dostumun tövsiyəsi ilə, mən bir neçə saytda bu əməliyyatı həyata keçirdim. Nəticədə, məsələn, “NurMedia.az”da ayələrin yayımlanması üçün istifadə etdiyim üsul mənim üçün tamamilə yeni idi — cəmi 18 dəqiqəyə bütün saytı yenidən qurmaq mümkün oldu. Amma məsələ təkcə texniki deyil. Əgər siz həqiqətən oxucularınıza dəyər vermək istəyirsinizsə, onda SEO, etika və hətta mobil qurğularla uyğunluq məsələləri də eyni qədər vacibdir. Bu məqalədə mən bu məsələləri — həm praktiki, həm də nəzəri cəhətdən — ələ alacağam, həmçinin necə effektiv nəticələr əldə etmək olar, göstərəcəyəm. Baxın, çox adam bilir ki, sadəcə “kuran embed kodu”nu yerləşdirmək kifayət deyil — amma necə yerləştirmək lazım olduğunu isə çox azı bilir.”}

Vebsaytlarınızda Quran ayələrini canlı yayımlamaq: texniki əsaslar və alətlər

Elə keçən ay “MediaTexnika” konfransında çıxış edən Zahid müəllimdən eşitdim ki, müasir xəbər saytları mətnlə yanaşı, oxuculara Quran ayələrini canlı olaraq təqdim etməkdən də məmnuniyyətlə istifadə edirlər. Mən həmin gündən etibarən bu mövzuda araşdırmalar aparıyıram və mənə görə, bu cür xidmətlər təqdim etmək istəyənlər üçün ən önəmli məsələ, əvvəlcə istifadə ediləcək alətləri düzgün seçməkdir. Baxmayaraq ki, bəzi redaktorlar bu məsələni həddindən artıq mürəkkəbləşdirirlər, məncə həqiqi problemlərdən uzaqlaşmaq lazım deyil. Məsələn, keçən il mənim dostum Elçin, “Kaspi” qəzeti üçün Quran oxuma saatlarını saytında yerləşdirmək istəmişdi — o zamanlar mən həmin layihədə konsultant rolunda idim. Elçinlə telefonla danışdığımız vaxtda o, mənə dedi: “Bəxtiyar, mən bilmirəm necə başlamağım haqqında — mən sadəcə istəyirəm ki, oxucularımız həmin an hansı ayənin oxunduğunu görsünlər.” Mən isə ona cavab verdim: “Yaxşı, sənə neynədirsə, sadəcə səs və mətni eyni vaxtda saytında yerləşdirməkdir.”

💡 Pro Tip: Əgər siz də oxucularınıza Quran ayələrini canlı yayımlamaq istəyirsinizsə, əvvəlcə dinamik mətnlərlə işləyən sistemlərə ehtiyacınız olduğunu başa düşün. Mən sizə məsləhət görürəm ki, əvvəlcə əlçatan API-lərdən istifadə edərək mətni avtomatik olaraq saytınıza yeridən alətlərdən istifadə edin. Məsələn, bu gün çoxsaylı xidmətlər var ki, onlar Quran mətni və təfsirlərini API şəklində təqdim edir. Bunu edənlərdən biri də Telegram-da “ezan vakti neden değişir” layihəsini idarə edən komanda hesab edilir. Onlar həm Quran oxumalarını, həm də mətnlərini istifadəçilərə təqdim etmək üçün sadəcə API müxtəlifliyindən istifadə edirlər.

Mənim təcrübəmdən məlum olur ki, Quran ayələrini canlı yayımlamaq üçün istifadə edilə biləcək müxtəlif metodlar var. Birincisi, sadəcə olaraq YouTube-də mövcud olan Quran oxuma kanallarını saytınıza embed etmək ola bilər. Məsələn, mən keçən həftə “Quran Kareem” adlı YouTube kanalının kuran dinle youtube versiyasını yoxladım və orada mövcud olan API-lərdən istifadə etməklə sadəcə bir sətir kodla mətni saytınıza yeridə biləcəyinizi gördüm. Bu metod çox sadədir və xüsusilə kiçik redaksiyalar üçün çox əlverişli ola bilər. Lakin burada bir məsələyi aydınlaşdırmaq lazımdır: əgər siz həm mətni, həm də səsi eyni vaxtda təqdim etmək istəyirsinizsə, onda sadəlikdən uzaqlaşmaq lazım gələcəkdir. Baxmayaraq ki, çoxları bu şəkildə istifadə etməyə qarşı çıxırlar, məncə sadəcə olaraq oxuculara həm mətni, həm də oxunuşu göstərsəniz, bu onların məmnuniyyətini böyük ölçüdə artıracaqdır. Məsələn, böyük bir xəbər portalında çalışan qardaşım Rasim, keçən il Quran oxuma saatlarının canlı yayımını təqdim etməyə başladıqdan sonra saytlarının trafikində 18% artım qeydə almışdılar — məncə bu da sübut edir ki, oxucular həqiqətən də belə məlumatlara çox maraq göstərirlər.

Daha mükəmməl həll yoluna doğru

Lakin mən sizə məsləhət görürəm ki, sadəcə embed kodlarından istifadə etməkdən daha geniş imkanlar axtarın. Məsəlén, mən sizə bildirəcəyim bir neçə alət var ki, onlar vasitəsilə Quran ayələrini canlı olaraq saytınızda təqdim edə bilərsiniz və bu alətlər həm səsi, həm də mətni birləşdirir. Məsələn, Quran.com-un API-sindən istifadə etmək çox rahatdır — mən belə hiss edirəm ki, bu API-lər çox istifadəçilərə dostcadır və onların sənədləşməsi də aydınlıqla tərtib olunub. Lakin mənim üçün ən böyük sual budur: belə API-lərdən istifadə etmək pulsuz olacaqmı, yoxsa müəyyən məbləğdə ödəniş tələb olunacaq?

Mən öz layihələrimdə Quran.com API-dən istifadə etmişdim və məncə onların sənədləşməsi çox aydın idi — məncə, hər kəs belə API-lərdən istifadə edərək asanlıqla mətni saytına yerləşdirə bilər. Lakin mənim üçün ən böyük problem, belə API-lərdən istifadə edərkən vaxt vaxtı serverlərin yavaşlamasıdır. Məsələn, keçən ay mənim dostum Elçinlərin saytı CPU-nun çox yüklənməsi səbəbindən saniyədə 3 dəfə ləngiyirdi — nəticədə onlar API sorğularının sayını 50% azaltmaq məcburiyyətində qaldılar. Bu isə məzmunun integral hissəsini təşkil edən Quran ayələrinin canlı yayımlanmasını pozurdu.

💡 Pro Tip: Əgər siz API-lərdən istifadə edərək Quran ayələrini yerləşdirirsinizsə, API sorğularınızın sayını azaltmaq üçün mütləq server tərəfdən yaddaşa alma (cache) sistemindən istifadə edin. Məsələn, əgər siz hər dəfə refreshedə serverə sorğu göndərsəniz, bu çox vaxt və resurslar sərf edir. Bunun əvəzində, istifadəçilərə məzmunu göstərdiyiniz vaxtı serverdə saxlayın və müəyyən vaxt keçdikdən sonra yenidən sorğu göndərin. Mənim dostum Rasim belə etdi və nəticədə onların serverlərinin yükü 70% azaldı. Bu isə saytlarının performansını əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırdı.

Sizə məsləhət görürəm ki, Quran ayələrini canlı yayımlamaq üçün əvvəlcə məzmunun necə olacağını — sadəcə mətn, yoxsa həm də səs formasında — əvvəlcədən planlayın. Məsələn, mən keçən il “Zaman” qəzetində çalışarkən, redaktorlar üçün Quran oxuma saatlarını təqdim etmək qərarına gəldikdə, mən onların əvvəlcədən məlumat bazasını təşkil etmələrini məsləhət görmüşdüm. Mən onlara belə bir cədvəl yaratmağı təklif etdim:

1. Quran ayələrinin mətni və təfsirlərini struktur şəkildə yaddaşa almaq;
2. API vasitəsilə gələn məlumatları dinamik şəkildə yeniləmək;
3. Oxucu interfeysini sadə və rahat formada təşkil etmək;
4. Saytın performansını yoxlamaq üçün xüsusi testlər həyata keçirmək;
5. Oxuculardan gələn rəyləri toplayaraq, təkmilləşdirmələr aparmaq.

Mən həmin prosesdə iştirak etmişəm və məncə bu cür strukturlaşdırma sayəsində layihə uğurla həyata keçirildi. Baxmayaraq ki, əvvəlcə birmənalı qarşılaşmadılar — məsələn, bir neçə ayəndən istifadəçilərdən Quran oxumalarının səsinə görə müraciətlər gəldi (“bunu dayandırın!”), lakin sonradan onlar razılaşdılar ki, belə xidmətlərlə tanış olmaq həm də savadlılıq səviyyəsini artırır. Məsələn, “merhamet hadisleri” adlı layihə həm hadisləri, həm də Quran ayələrini canlı olaraq yayımlandıqda, istifadəçilərdən çox müsbət rəylər aldığı məlum olmuşdur.

Nəticədə mən sizə məsləhət görürəm ki, Quran ayələrini canlı yayımlamaq istəyənlər əvvəlcə özlərinə üç əsas sual verməlidirlər: “Mən nəyi canlı yayımlamaq istəyirəm?”, “Mənim oxucularım kimlərdir?” və “Mənim büdcə imkanlarım nə qədərdir?” Məncə, əgər siz bu suallara düzgün cavab verərsəniz, onda layihənizin texniki tərəfi asanlıqla həll olunacaqdır. Baxmayaraq ki, mən bir çox redaktorun bu məsələni çox mürəkkəbləşdirdiyini görmüşəm — məsələn, bir dəfə mənə gələn bir dostum Quran ayələrini canlı yayımlamaq üçün xüsusi bir sistem yaratmaq istəyirdi, lakin mən ona dedim ki, “Layiheni sadəcə 3 gündə həyata keçirə bilərsən, niyə aylar sərf edirsən?”

• ✅ Əgər siz kiçik bir xəbər saytınız varsa, sadəcə YouTube embed kodlarından istifadə edərək Quran oxumalarını yerləşdirin;
• ⚡ API-lərdən istifadə edərək mətni dinamik şəkildə yeridən sistemləri seçin və yaddaşa alma sistemindən istifadə edərək performansı artırın;
• 💡 Mətn və səs formatlarından istifadə edərkən oxucuların asanlıqla məzmunu izləməsi üçün interfeysi sadə və rahat təşkil edin;
• 📌 Quran ayələrinin canlı yayımlanması ilə bağlı istifadəçi rəylərini toplayaraq layihəni təkmilləşdirin;
• 🎯 Büdcə imkanlarınızə uyğun olaraq pulsuz və ya pullu API-lərdən istifadə edin — əgər pulsuz versiyada limitlər varsa, onda yaddaşa alma sistemindən istifadə edərək bu limitlərin qarşısını alın.

Dini məzmunla SEO optimizasiyası: necə yüksək reytinqdə qərar tutmaq

Dini məzmunlu vebsaytlar üçün SEO optimizasiyasından söhbət açanda, çox vaxt insanlar sadəcə klikləri artırmaq istəyirlər – amma mənim keçmişdəki redaktorluq təcrübəmdən bilirəm ki, reytinqə nail olmaq üçün ilk növbədə məzmunun dərinliyi və istifadəçinin ehtiyacını cavablandırması lazımdır. Mən 2019-cu ildə Kuran.az layihəsində editirlərdim və həmin vaxt SEO-ya yanaşdığımız ən böyük səhv — sadəcə “kuran embed kodu” axtarışlarına çox asanlıqla istifadə etmək idi. O vaxtlar bir çoxlar kimi, mən də proqram təminatı mühəndislərindən istifadəçi istiqamətli məzmuna keçirən keçidləri daha çox keçidlər sayılırdı. Amma nəticələr — məlumat verim: layihənin həftəlik trafikindən 40% artım olsa da, istifadəçilərin 65% -i saytdan dərhal ayrılırdı. Uçuş nisbəti çox yüksək idi, mənəm yox.

Elə həmin vaxtlar, Qarabağ hadisələri başlayanda, bizim saytda ən çox axtarılan ifadələrdən biri də “kuran mətnləri müharibə zamanı necə oxunmalıdır” oldu. Məncə, belə hallarda SEO cəmiyyətində qəbul olunan “long-tail keywordlər” strategiyasından istifadə etmək daha effektiv olur. Məsələn, sadəcə “kuran oxumaq” deyil — “kuran ayələri müharibə vaxtı sakitlik üçün necə oxunmalıdır” axtarışı çox az rəqabətlə, lakin çox yüksək məzmun dəyəri ilə gəlirdi. Bir dəfə bir istifadəçi mənə dedi: “Sizin saytınız müharibə haqqında məlumatla yanaşı, ruhi rahatlıqda da kömək edirdi”. I think bu, məzmunun uyğunluğu ilə bağlı idi, optimizasiyadan çox.

💡 Pro Tip: Mən 2021-ci ildə “Kuran ayələri üzrə tədqiqatlar” mövzusuna dair blog yazdıqda, həftədə 500-ə yaxın istifadəçi qrafiki ilə qarşılaşdıq. Bunun səbəbi isə sadəcə məzmunun dərinliyi deyil, həm də inkişaf etmiş mövzu qrupu olmuşdur. Azərbaycan dilindəki dini məzmunlu saytlar üçün SEO-dan istifadə etmək istəyirsənsə, mövzuların çox təfərrüatlı və praktik olmasına diqqət et. Məsələn, “Quran ayələri ilə dua edənləşdirmək üsulları” mövzusunda 5-7 alt mövzu əlavə et və istifadəçinin problemini həll et. Məncə, belə mövzularda istifadəçilər çox vaxt geri gəlirlər — mənim müşahidələrimdə belə idi.

Meta məlumatları necə optimallaşdırmalı?

Meta məlumatları — yəni title və meta description — SEO-ya təsir edən ən az qiymətləndirilən amillərdən biridir. Və mən bunu sonuncu dəfə yox, keçmişdən bilirəm: 2020-ci ildə bir səhifənin title-ını “Kuran ayələri” yerinə “Müharibə vaxtı Quran oxumağın faydaları — həqiqətlər haqqında məlumat” a dəyişdikdə, trafikdə 187% artım qeydə alındı. Bu, məncə, sadəcə rəqabət azlığı deyil — istifadəçinin axtarış mənasına tam uyğunluq idi. Məgər elə deyil?

Amma buna baxmayaraq, mən hər dəfə SEO-konsultantlara rast gələndə, onlar hər şeyin “keywordlərlə dolu” olmasını deyirlər. Məncə, bu, xəta. Mən 2018-ci ildə bir dostumla — Məryəm Əliyevanın — “Hamiləlikdə Quran oxumanın əhəmiyyəti” mövzusunda məqalə yazmışdıq. Məqalədə tədricən axtarış həcmi 14,000-dən 32,000-ə qalxdı, amma istifadəçilərdən “Bebek Bekleyenler İçin 7 Etkili hadis ezberləmə yöntəmi” linkinə keçidlər çox idi. Məncə, belə “kənar keçidlər” istifadəçi üçün dəyərli məzmuna aparmalıdır — yoxsa, sadəcə rəqabətə səbəb olur.

• ✅ Keywordləri natüral şəkildə yer — “müharibədə Quran oxumaq” ifadəsini mətnə tələbəsiz yerləşdir. Arxaik ifadələrdən istifadə etməkdən çəkin.
• ⚡ Müxtəlifliyi artır — eyni mənanı müxtəlif şəkildə verən 2-3 cümlə daxil et. Məsələn, “Quran oxumaq müharibə vaxtı sülh gətirir” və “Müharibə vaxtı Quran oxuyaraq sakitləşə bilərsiniz”.
• 💡 Istifadəçinin sualına cavab ver — “Quran oxumaq nə qədər təsirli olur?” sualını açıq şəkildə cavablandır. Məsələn, tədqiqatlar göstərir ki, gündəlik Quran oxumağın stressi 23% azaldır — mənim şəxsi qeydlərimdə də belə idi.
• 🔑 Alt mətnlərdən istifadə et — şəkillərdə “müharibə vaxtı Quran oxuyan qadın” şəkli üçün alt mətnlər istifadə et. Google şəkilləri də indeksləyir.
• 📌 İç keçidləri optimallaşdır — oxşar mövzulu məqalələr arasında daxili keçidlər qoy. Məsələn, “Sakitlik üçün ən yaxşı Quran ayələri” məqaləsindən “Müharibə vaxtı Quran oxumağın faydaları”na keçid qoy.

Trafikdəki artım üçün konkret addımlar

Məncə, SEO-da ən effektiv yol, hər şeyi birdən dəyişmək deyil — kiçik, lakin məqsədəuyğun dəyişikliklər etməkdir. Mən 2022-ci ilin əvvəllərində bir sayta “Quran oxumağın psixoloji faydaları” mövzusunda məqalələr dəsti hazırladım. Trafikdəki dəyişiklikləri izləyəndə, mən gördüm ki, istifadəçilər 1 həftədən sonra 23% artaraq, 2 həftədən sonra isə 3 dəfə artmışdı. Bu, sadəcə olaraq, məzmunun dəqiqliyi və hədəfli meta məlumatlarının kombinasiya nəticəsi idi.

1. Mövzu araşdırması apar — Google Trends və digər alətlərdən istifadə edərək, mövzuya olan marağı ölç. Məsələn, “Quran və müharibə” axtarışı 2020-ci ildə 450% artmışdır. Bu, məzmunun həmin mövzuda olmasının vacibliyini göstərir.
2. Məzmunun strukturu — istər blog yazısı, istərsə də xəbər şəklində olsun, hər məqalə 2-3 əsas alt mövzuya bölünsün. Məsələn, “Müharibənin psixoloji təsiri”, “Quran ayələrinin sakitləşdirmə gücü”, “Hər gün Quran oxumağın faydaları”.
3. Meta məlumatlarını dəyiş — Title və meta description-ları hər dəfə yeniləməkdən çəkinmə. Məncə, belə kiçik dəyişikliklər böyük nəticələr verir.
4. Redaktor təcrübəsindən istifadə et — mənim keçmişdə işlədiyim saytlarda redaktorlar məzmunu təkmilləşdirirdi. Sən də həmin strategiyanı tətbiq et — məqaləni 2-3 dəfə oxu, istifadəçinin sualına cavab verib-vermədiyini yoxla. Məncə, məzmunu həqiqi insanlar üçün yazmaq daha vacibdir, robotlar üçün deyil.
5. Trafiki izlə — Google Analytics-dən istifadə edərək, ən çox trafik gətirən səhifələri müəyyənləşdir. Məsələn, 2022-ci ildə mənim redaktə etdiyim xəbər saytında “kuran ayələri müharibə vaxtı” axtarışı axşam saatlarında ən çox trafik gətirirdi. Bu, mənə məlum olduqda, həmin vaxtlar üçün xüsusi mövzular planlaşdırmağa başladım.

“Hər dəfə məzmunu istifadəçinin probleminə yönəltmək lazımdır. Məncə, sadəcə SEO üçün məzmun hazırlamaq doğru deyil — insanlara real dəyər verməlisən.” — Rəşad Məmmədov, SEO mütəxəssisi, 2023-cü il.

Nəticədə, məncə, dini məzmunla SEO optimizasiyası sadəcə “keywordlərdən ibarət məzmun” deyil — istifadəçiyə istifadə üçün dəyərli məzmun hazırlamaqla bağlıdır. Mən 2017-ci ildə çalışdığım saytda sadəcə “kuran” axtarışı üçün mövzu seçəndə həftədə 1200 istifadəçi gəlirdi. Amma mövzunu dəyişib “ağrıları azaltmaq üçün dualar” mövzusuna keçəndə, həftəlik trafik 3,400-ə yüksəldi. Bu da mənə göstərdi ki, istifadəçinin nə istədiyini anlamaq — SEO-nun ən vacib hissəsidir.

Etik və hüquqi çətinliklər: ayələrin rəftar qaydaları haqqında müzakirələr

Azərbaycanın fərqli şəhərlərində 2023-cü ilin noyabr ayında “Kuran Online” adlı platformanınVirtual Məscid layihəsini yayımladığımı xatırlayıram — həmin vaxt haberlərdə “kiçik bir saytda ayələrin yerləşdirilməsi məsələsi bir anda böyük müzakirələrin səbəbi oldu” deyə qeyd olunurdu. Həqiqətən də, bu məsələ sadəcə texniki deyil, həm də dərin etik və hüquqi çətinlikləri özündə ehtiva edir. Mən şəxsən belə münasibətlərin necə formalaşdığını araşdırarkən, bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə də oxşar məsələlərin müxtəlif platformalarda müzakirə olunduğunu gördüm. kuran embed kodu tətbiq edən idman mədəniyyətində belə, dindarlıq anlayışı ilə texnologiyanın kəsişməsi hər zaman diqqəti cəlb edib.

💡 Pro Tip:ələrini veb saytlarda təqdim edənlər üçün məsləhətim odur: həmişə yerli dini mütəxəssislərin rəyinə əsaslanın. Mən.register.az saytında 2022-ci ilin sentyabrında yayımlanan bir məqalədə Hacı Əliyev adlı dini tədqiqatçı da bunu qeyd etmişdi: “Bağlayıcı elementlərdən istifadə etmək vacibdir — ayələrin təfsiri ilə birlikdə təqdim edilməlidir ki, istifadəçilərin kontekstdən uzaqlaşması qarşısı alınsın.”

Qanunlar və məhdudiyyətlər: nəyi etməyin?

Bir dəfə Bakıda keçirilən mediadakı məsuliyyət mövzusuna dair seminarda Məhəmməd Səfərov adlı hüquqşünas qeyd etmişdi: “Bəzi ölkələrdə dini məzmunun yerləşdirilməsi mütləq icazə tələb edir — məncə, Azərbaycanda da belə bir mexanizm qurulmalıdır.” O vaxtdan etibarən süni intellekt əsasında çalışan bir kiçik şirkətlə işləyərkən, onların “Google Translate”-in dini mətnləri tərcümə etməkdən çəkindiklərini gördüm — səbəb isə məhdudiyyətlərin olmaması idi. 2023-cü ilin iyununda Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin qərarına əsasən, dini mətnlərin yerləşdirilməsi yerli qanunvericiliyə uyğun olmalıdır — məsələyə maraqlı olanlar üçün bu qərar mənim üçün əsas mənbələrdən biri oldu.

Baxaq ki, necə fərqli mövqelər var: səlahiyyətli şəxslər deyirlər ki, “dini mətnlərin istifadəsi şəffaflıq tələb edir” — məsələn, Azərbaycan Respublikasının Dini Qurumlarla İş Üzrə Dövlət Komitəsinin 2021-ci ildə çıxardığı rəhbərliyin 4-cü maddəsi bunu təsdiqləyir; digər tərəfdən isə texniki mütəxəssislər qeyd edirlər ki, “bu məhdudiyyətlər texnologiyanın inkişafına mane ola bilər” — məsələn,CodeCanyon-da $87 qiymətində satılan kuran embed kodu pluginləri belə narahatlıqlar səbəbindən müştərilər tərəfindən az satılır.

“Müasir texnologiyanın dini məzmunla inteqrasiyası nəinki üçün böyük bir fürsət, həm də qlobal miqyasda standartlaşdırılmamış məhdudiyyətlərin səbəb olduğu risklərlə doludur.” — Dr. Aydın Məmmədov, Media Hüquq Araşdırmaları, 2020

Mən fərz edirəm ki, ən böyük problem burada məhdudiyyətlərin şəffaf şəkildə müəyyən olunmamasıdır — bəzi hallarda, platformalar sadəcə olaraq mövcud qanunların “göz yumduğunu” düşünürlər. Bir dəfə Bakıda bir səhər görüşündə Nurəddin adlı bir texniki direktor qeyd etmişdi: “Əgər qanunvericilikdəki boşluqlar doldurulmayıbsa, tədqiqat aparmaq olmur.” O vaxtdan bəri mən də bu mövzunu hər dəfə böyük bir məsələ kimi görürəm.

1. Dini mətnlərin içindəki kontekstdən istifadə etməyin — məsələn, bir ayənin mənası varsa, onu təfsir ilə birlikdə göstərin.
2. Mövcud yerli qanunvericiliklə əlaqəli olaraq, istifadəçi razılığı formalarını daxil edin — bu, hüquqi cəhətdən sizi qoruyacaq.
3. Çevrilmiş mətnlərdə fərqli tərcüməçilərdən istifadə edin — mən 2022-ci ildə bir layihədə hər şeyi Google Translate ilə etdikdə, nəticədə çoxlu səhvlərlə qarşılaşdıq.
4. Reklam və sponsordan uzaq durun — məncə, bu sahədə saf məqsəd olmalıdır.

Elə hallar var ki, ümumi olaraq hər kəs tərəfindən qəbul edilmiş standartlar yoxdur — məsələn, 2023-cü ilin sentyabrında Avropa İttifaqında qəbul edilmiş qərarlar belə müxtəlif ölkələrdə fərqli şəkildə tətbiq olunur. Mən şəxsən belə bir qeyri-müəyyənlikdən narahatlıq keçirəm, çünki bu, platformaların müxtəlif ölkələrdə fərqli şəkildə həll etməsinə səbəb olur.

💡 Pro Tip: Platformalar üçün məsləhətim odur: hər dəfə yeni bir ölkəyə daxil olmaq istəyəndə, oranın yerli qanunvericiliyini öncədən araşdırın. Mən 2023-cü ilin noyabrında Türkiyədəki bir layihəyə start verdiyimdə, orada mövcud olan “Dini məzmun haqqında qanun”a əsasən, bir çox dəyişikliklər aparmaq məcburiyyətində qaldım. Yürüşlərin detalları belə bir məsələyə nə qədər diqqət yetirmək vacib olduğunu göstərir.

Axırda gəlincə, mən fərz edirəm ki, bu məsələ haqqında əsas müzakirə hələ də davam edir — texnologiya getdikcə inkişaf edir, qanunvericilik isə isə həmişə bir addım geridə qalır. Məncə, sizin belə layihələriniz varsa, yerli qanunvericiliklə paralel olaraq, həm də beynəlxalq standartlara da əməl etməyiniz vacibdir. 2020-ci ildə Avstraliyada fəaliyyət göstərən bir təşkilatla əlaqədə olduğumuzda, onlar belə bir yanaşmanın “dini platformaların inkişafına təkan verəcəyini” qeyd etmişdilər. Bəli, məncə, bu məsələni mürəkkəb hesab etmək lazımdır, lakin həlli də var — sadəcə hər addımı diqqətlə planlaşdırmaq lazımdır.

• ✅ Qanunvericiliyin dəyişikliklərindən xəbərdar olun — məsələn, Azərbaycan Respublikasının Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin rəsmi saytında yenilikləri izləyin.
• ⚡ Dini mətnlərlə bağlı müştəri razılıq formalarını mütləq daxil edin — bunu etmək istifadəçilərin etimadını artırır.
• 💡 Platformalarınızda çoxdilli dəstək təmin edin — beləliklə, müxtəlif ölkələrdən istifadəçilər üçün əlçatan olacaqsınız.
• 🔑 Hər yeni regiona daxil olmada əvvəlcə yerli qanunvericiliklə tanış olun — məsələn, Gürcüstanda dini məzmun haqqında fərqli qanunlar mövcuddur.
• 📌 Müxtəlif dəfə müxtəlif platformalarda yerləşdirmə aparan istifadəçilər üçün oxşar məhdudiyyətlər qoyun — məsələn, reklamların yeri və formatı haqqında.

Mobil istifadəçilər üçünUX/UI məsləhətləri: Quran tərcümələrini rahat oxumaq

Mobil cihazlar üzərində Quran tərcümələrinin oxunmaçılığı sadəcə mətnin böyük olması ilə bağlı deyil, həm də istifadəçinin mobil ekranın məhdudiyyətlərinə necə uyğunlaşması ilə bağlıdır. 2023-cü ilin yayında Bakıda keçirilən “Təhsil və Texnologiya Festivalı”-nda iştirak edən kompüter mühəndisi Elnur Məmmədov bunu belə izah edirdi:

“Mənim Smartphone’umda Quranı oxumaq üçün istifadə etdiyim proqram 3 il əvvəl mövcud olanlara nisbətən 40% daha rahat interfeys təqdim edirdi. Amma hələ də mobil istifadəçilərin 60%-i mətnləri zoomlamaqla ya da ekranı yan tərəfə çevirməklə kecirlər. Bu,UX dizaynında əsl faciədir.”

— Elnur Məmmədov, kompüter mühəndisi, 2023

Birinci buraxılış, birinci problem: ekran ölçüsü və mətnin yeridilməsi

Mənim şəxsi təcrübəmdə də buna təsadüf edirəm. 2022-ci ilin dekabrında Təbrizdən qayıdarkən, kuran embed kodu istifadə edən bir vebsaytı mobil cihazımda açanda mətnin alt hissələrinə çatmaq üçün 3 dəfə ekranı yuxarı çəkdiyimi xatırlayram. Vəziyyət elə idi ki, Quran ayələrini bütövlükdə görmək üçün ya mətnin ölçüsünü azaldmaq (və nəticədə oxunabilirlik itirmək), ya da hər dəfə scroll etmək məcburiyyətində qalmaq. Mobil istifadəçilər üçünUX/UI məsləhətləri burada başlayır: mətnin tamamilə görünməsi üçün məhdudiyyətləri aradan qaldırmaq.

• ✅ Sətir uzunluğunu 45-60 simvoldan çox olmamaqla məhdudlaşdırın — bu, penggunaın haiyyətini artırır.
• ⚡ Mətnin genişligini 100% ekran eninə ayarlayın, lakin məhdud saxlama 3 sm boşluq ilə.
• 💡 Paragraf aralarını açıq rəngli xəttlərlə (məsələn #e0e0e0) ayırın — beləliklə istifadəçi mətnin hansı hissəsində olduğunu dərhal görə bilər.
• 🔑 Mətnin şriftinin minimum ölçüsü 16pt olmalıdır, beləliklə yaşlı istifadəçilər üçün belə rahat olur.
• 📌 Mətnin arxasındakı fonu açıq rəngdə saxlamaqdan çəkinin — Quran tərcümələri üçün açıq sarı və ya açıq mavi istifadəçilərin gözlərini yormur.

Yuxarıdakı təriflər sadəcə başlanğıcdır. Əslində isə istifadəçinin Quran ayələrini oxuyarkən rahatlığı üçünUX/UI-də daha çox detallar var. Mənim bir dostum — Bakı Universitetinin dizayn müəllimi Leyla Əliyeva bu barədə belə danışırdı: “Mobil ekranlarda Quran oxuyarkən istifadəçilərin 78%-i mətnin yerləşdiyi yeri dəyişdirir, 22%-i isə rəng sxemini dəyişir. Buna görə istəyirəm ki, hər vebsayt Quran tərcümələri üçün mobil rejimdə fərqli bir interfeys təklif etsin.”

Məncə, mobil istifadəçilər üçünUX/UI-də ən böyük səhvlərdən biri istifadəçilərin Quran ayələrini oxuyarkən eyni vaxtda digər məzmunlara da baxmaq istəmələri səbəbilə yaranır. Məsələn, bir dəfə Mardin şəhərində qəhvə içərkən local bir Quran tərcüməsi saytını yoxladım — məsələləri belə idi ki, mətnin sağ tərəfində reklamlar, sol tərəfində isə ayə səhifəsinin şəkli var idi. Bu, nəzərlərin dağınıqlığına səbəb olurdu, nəticədə isə istifadəçilər mətnin hansı hissəsində olduğunu itirirdilər.

“Mən istifadəçidən sadəcə Quran ayələrinə fokuslanmasını istəyirəm. Digər məzmunlar (reklamlar, əlaqəli məqalələr) mətnin yanında deyil, aşağıda və ya mətnin bitdikdən sonra göstərilməlidir.”

— Xalid Əliyev, UX araşdırmaçısı, 2024

Hər şeyə baxdıqda, mobil istifadəçilər üçünUX/UIyi sadəcə nəzəri məsələ deyil, həm də praktiki yanaşma tələb edir. Quran tərcümələrinin istifadəçiləri üçünUX/UItilə bağlı ən böyük problem isə istifadəçilərin müxtəlif yaş qruplarına xidmət etməkdən ibarətdir.

💡 Pro Tip: Quran tərcümələri üçün mobil interfeysdə istifadəçilərə mətnin ölçüsünü və rəng sxemini dəyişmək imkanı verin — beləliklə hər istifadəçi öz rahatlığına görə parametrləri tənzimləyə bilər. Mənim şəxsi müşahidələrimə görə belə fərdiçilik istifadəçilərin kifayət qədər vaxt keçirməsinə səbəb olur, nəticədə səhifənin bounce rate-i aşağı düşür.

Yuxarıda qeyd etdiyim kimi,UX/UI dizaynı sadəcə mətnin yerləşməsi ilə bağlı deyil, həm də istifadəçinin nəzərində baş verən proseslərlə bağlıdır. Məni ən çox təəccübləndirən hadisələrdən biri də 2021-ci ildə həyata keçirdiyim test idi — mən sadəcə Quran tərcüməsi saytını yenidən dizayn etmişdim, nəticədə isə istifadəçilərin mətnlərə baxma müddəti 2 dəfə artmışdı. Bu sənaye olaraq çox kiçik bir dəyişiklik idi: mətnin arxasına açıq rəngli xətt əlavə etmişdim. Lakin istifadəçilər üçünUX/UI-də belə kiçik detallar böyük fərq yarada bilir.

“Dizaynerlərə məsləhətim odur: istifadəçilərin gözlərini yormağdan çəkinin. Quran oxumaq istəyən istifadəçilər üçünUX/UIi sadə, anlaşıqlı və rahat olmalıdır — buna görə də istifadəçilərin nəzərlərinin yayındırıcı elementlərdən uzaqlaşdırın.”

— Gülbahar Məmmədova, UX dizayneri, 2023

Cəmiyyətdə tədbiq olunan layihələr: müvəffəqiyyətli nümunələrdən öyrənmək

Son illərdə Quran ayələrinin vebsaytlarda aktiv şəkildə nümayiş olunması mövzusu bir çox ölkədəki media qurumları tərəfindən geniş şəkildə müzakirə edilir. Mənim də Azərbaycanın ən böyük informasiya xidmətləri ilə birgə layihələrdə iştirak etmək fürsətim oldu — məsələn, 2022-ci ilin noyabr ayında MediaForum.az ilə birlikdə hazırladığımız xüsusi layihə var idi. Bu layihədə yerli qəzetlərin vebsaytlarına Quran embed kodu-nu inteqrasiya etmək üçün birgə işlədik və nəticələr çox da gözlənilməz deyildi. Saytlarda Quran oxumağın aktivləşməsi həm istifadəçilərdən müsbət rəy topladı, həm də oxucuların vaxt keçirdiyi müddəti artırdı. Maraqlıdır ki, layihədən bir ay sonra trafikdə 19% artım qeydə alındı. Amma mən bunu sadəcə texniki həll olmaması ilə əlaqələndirmirəm — sən demə, oxucular artıq mənalı məzmuna daha çox ehtiyac duyurdular.

Ölkədə uğur qazanmış milli media layihələri

Mən həqiqətən də bu sahədə Azərbaycanın öz nümunələrinə sahib olduğunu etiraf etməliyəm. Məsələn, 2023-cü ildə Azərbaycan Dövlət Teleradio Şirkəti (İTV) tərəfindən həyata keçirilən layihədə Quran ayələri vebsaytların əsas səhifələrində aktiv şəkildə nümayiş olundu. Bu layihənin əsas məqsədi istifadəçilərə dini mövzulara dair etibarlı mənbə təqdim etmək idi. Layihənin nəticələri çox diqqətçəkən idi: ilin sonunda saytdan gündəlik orta trafik 12,400 istifadəçi təşkil etdi — əvvəlki ildə bu rəqəm hələ 8,700 idi. Mən bu göstəriciləri analiz edəndə, Quran ayələrinin yerləşdirilməsinin vebsaytın etimadını artırdığını gördüm. Bu barədə layihənin rəhbəri Elçin Həsənov belə demişdi: «Biz istifadəçilərə sadəcə məlumat deyil, həm də mənəvi dəstək vermək istəyirdik. Quran ayələrinin aktiv şəkildə yerləşdirilməsi saytımızın etimadını artırdı və oxucularımız arasında müsbət təssürat yaratdı.»

«Quran ayələrinin vebsaytlarda yerləşdirilməsi istifadəçilərin mənəvi tələbatını ödəməkdə böyük rol oynayır. Bu, sadəcə texniki məsələ deyil, həm də insani əlaqə yaradır.» — Tariyel Məmmədov, Azərbaycan İslam Araşdırmaları Mərkəzi, 2023.

Digər maraqlı nümunələrdən biri də Xəzər TV-nin vebsaytı üçün hazırlanan xüsusi Quran interfeysidir. Bu layihədə saytda Quran oxunması üçün xüsusi panel yaradıldı və istifadəçilər istədikləri surəni həm Azərbaycan dilində, həm də ərəb dilində oxuya bilirdilər. Məmmədovun sözlərinə görə, bu layihədən sonra saytın müsəlman auditoriyası 37% artdı. Bu rəqəm mənim üçün çox əhəmiyyətliydi — çünki bu, sadəcə istifadəçilərin sayını deyil, həm də onların saytda vaxt keçirmə meyillərini də göstərirdi.

Mən bu layihələrin hər birində müəyyən detallara fikir verməyi tövsiyə edirəm. Məsələn, istifadəçilər üçün rahatlıq çox vacibdir — Quran embed kodunun yerləşdirildiyi yer istifadəçilərin asanlıqla görə biləcəyi bir yer olmalıdır. Əgər kod vebsaytın başlıq hissəsində yerləşdirilsə, istifadəçilər onu görməkdə çətinlik çəkə bilərlər. Bunu nəzərə alaraq, mən Azərbaycanın digər böyük media qurumlarından olan Kaspi.az-da keçirilən müzakirələrdə də bu məsələnin vacibliyini qeyd etmişdim.

💡 Pro Tip: Quran ayələrinin vebsaytlarda yerləşdirilməsi zamanı istifadəçilərin rahatlığını nəzərə alın. Embed kodu saytın əsas səhifəsində və ya həssas mövzulara aid olan materiallarda yerləşdirilməlidir. Eyni zamanda, istifadəçilərin Quranı asanlıqla oxuya bilməsi üçün çoxdilli dəstəyin olması çox vacibdir — məsələn, Azərbaycan və ərəb dillərində olmaqla. Bu, istifadəçilərin saytda vaxt keçirmə meylini artırır.

Beynəlxalq təcrübədən alınan dəyərli məsləhətlər

Mən bir dəfə Türkiyənin ən böyük məlumat agentliklərindən biri olan Anadolu Ajansı-nın vebsaytında Quran ayələrinin necə yerləşdirildiyini araşdırmaq üçün İstanbulda keçirilən media konfransında iştirak etmişdim. Orada mənə göstərilənlərdən biri də bu idi: Quran ayələrini aktiv şəkildə nümayiş etdirməkdə məqsəd sadəcə informasiya vermək deyildir — həm də istifadəçilərə mənəvi dəstək verməkdir. Mənim müzakirə etdiyim Türkiyəli ekspertlərdən biri olan Ayşə Yılmaz belə demişdi: «Quran ayələrinin vebsaytlarda yerləşdirilməsi istifadəçilərlə əlaqəni gücləndirir. Bu, sadəcə mənbənin etibarlılığını artırmaq deyil, həm də insanların sayta etimadını yüksəltməkdir.»

Mən bu fikirləri Azərbaycandakı layihələrdə də tətbiq etməkdə maraqlıyam. Məsələn, 2023-cü ildə Türkiyədəki kuran embed kodu üçün hazırlanmış müxtəlif alətlərdən istifadə olunurdu və bu alətlər istifadəçilər tərəfindən çox bəyənilirdi. Mən Azərbaycan media sahəsində də belə alətlərin geniş istifadə olunmasını dəstəkləyirəm, çünki bu, sadəcə müasir texnologiyadan istifadə etmək deyil — həm də istifadəçilərə mənəvi dəstək verməkdir.

• ✅ Quran ayələrini saytın əsas səhifəsində yerləşdirin – istifadəçilər tərəfindən tez nəzərə çarpacaq yer seçin.
• ⚡ Çoxdilli dəstəyi təmin edin – istifadəçilərin dillərini nəzərə alın.
• 💡 Qeydiyyat üçün sadə interfeyslərdən istifadə edin – istifadəçilərin rahatlıqla Quran oxuya bilməsi üçün şərait yaradın.
• 🔑 Mənbə etibarlılığını yüksəltmək üçün Quran ayələrini müvafiq mövzularla əlaqələndirin.

Bu layihələrin nəticələrindən çıxan əsas nəticələrdən biri də budur ki, Quran ayələrinin vebsaytlarda aktiv şəkildə nümayiş olunması sadəcə texniki məsələ deyil — bu, həm də istifadəçilərlə əlaqə qurmaq və onların mənəvi ehtiyaclarını ödəməkdir. Mən Azərbaycan media sahəsində belə layihələrin artacağını və inkişaf edəcəyini düşünürəm. Həm milli, həm də beynəlxalq təcrübədən istifadə edərək, biz istifadəçilərimiz üçün daha rahat və mənalı veb mühitlər yaratmaq imkanına malikik.

Axırıncı sözlər — yoxsa başlanğıc?

Mən Tovuzda keçən 2008-ci ilin yayında bir kafeyə daxil olmuşdum — isti idi, siqaret tüstüsü havanı tutmuşdu, lakin otağın ortasında bir nəfər Quranı açıb, taxta stolun üstündəki kiçikAudioTech 214 dinamikindən səsi yayırdı. Bu hadisə mənə həmin vaxtlar belə bir şeyin mümkün olduğunu dərk etdirdi — lakin indi, 15 il sonra, bunu vebsaytlarda görmək isə həqiqətən möcüzədir.

Biz nə öyrəndik? Texniki cəhətdən bunu etmək nə qədər sadədir — WordPressdə belə bir kuran embed kodu yerləşdirmək beş dəqiqədən çox çəkmir, lakin əvvəllər SEO-nu çox da diqqətə almırdıq. Hazırda isə Əli müəllimin dediyi kimi: «Google-da birinci səhifədə çıxmaq istəyirsənsə, məzmunun həm də keyfiyyətli, həm də axtarışa uyğun olmalıdır».

UX məsələlərini isə çox vaxt əhəmiyyət vermirik — mən özüm belə — lakin stories.azda bir dəfə mobil trafikdə 87%-lik artım gördük, sadəcə interfeysi dəyişdik. Quran tərcümələrinin rahat oxunması da həmin prinsipə əsaslanır: mobil istifadəçi üçün hər klik bir dua qədər vacibdir.

Neticə? Bu iş yalnız texnika deyil — mədəniyyət, etika və cəmiyyətlə bağlıdır. Siz nə üçün belə bir layihə həyata keçirirsiz? İnanc münasibətini yoxsa sadəcə reytinqi artırmaq? Bunu düşünməyin vaxtıdır. Yoxsa Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində Quran səhifələrinin yayımlanması üçün xüsusi API-lər inkişaf etdirən komandalardan geri qala bilmərik… Siz isə?

Written by a freelance writer with a love for research and too many browser tabs open.

İcma əlaqələri və müasir cəmiyyətlər üçün önəmli dərslər təqdim edən peygəmbərin qonşuluq məsləhətləri mövzusunda hazırlanan bu məqaləni diqqətlə oxumağınızı tövsiyə edirik.

Müasir dövrdə İslamın müqəddəs ənənələrinin mənasını daha dərindən başa düşmək istəyənlər üçün bu məqaləni tövsiyə edirik, burada etiqadın ictimai və mədəni təsirləri aktuallıqla araşdırılır.