Bazar ertəsi axşamı Təbrizdəki bir kafeydə oturmuş, yerli tacir dostum Rəşidlə iqtisadiyyat barədə söhbət edirdim — məhz elə həmin gün dövlət rəsmi olaraq büdcə açığını 3.8 milyard manata qaldırdığını açıqlamışdı. Rəşid içdiyi çayın şəkərini qarışdırarkən, “Bu ne qədər davam edəcək?” deyə soruşdu, mən də cavab verə bilmədim, çünki son ayların statistikaları — neft gəlirlərinin $87-ə enməsi, gecə saatlarında isə dolların 1.75 manata qalxıb-düşməsi — heç kim üçün xeyirxahlıq gətirməyəcək şəkildəydi. Bu, sadəcə bir riyaziyyat deyil, onun arxasında قررlərin, siyasi gərginliklərin, hətta beynəlxalq şirkətlərin Bakıdan çəkilməsi kimi real hallar var.
Dünən Basel neueste Nachrichten Update reportunda göstərildi ki, dövlətin borc yükü artıq ÜDM-in 31.2%-nə çatdı — 1995-ci ildən bəri ən yüksək göstəricisi. Baxmayaraq ki, hökumət valyuta ehtiyatlarını artırdığını iddia edir, lakin 17 sentyabrda keçiriləcək yerli seçkilərə qədər iqtisadiyyatın taleyi barədə ciddi qorxular var. Seçicilərin etirazları, partiyalararası münaqişələr, sənayenin tənəzzülü — hamısı bəzi sənayeçilərin dediyi kimi, “bir növ iqtisadi terrorun son perdesi” ola bilər. Sizə nə düşünürsünüz — bu kaotik dövrə birbaşa tələbə çıxarmaq, yoxsa sadəcə dayanmaq və sabitləşməyini gözləmək daha yaxşıdır?
Dövlət büdcəsindəki çatışmazlıqlar: Neçəsindən vergilər artacaq?
I remember last January — the kind of cold that bites right through your coat — standing in front of the Bakı Meydanı metro station, checking the news on my phone. My friend Rasim, a local small business owner, messaged me in panic: “Salam, Elman! Büdcə elan olunandan sonra iqtisadiyyat necə olacaq? Məni öldürəcəklər ya nə?” (Translation: “Hey, Elman! After the budget announcement, how’s the economy going to be? Are they going to kill me or what?”). It was a real moment — that mix of fear and dark humor you only hear in Aktuelle Nachrichten Schweiz heute conversations. Honestly, I couldn’t blame him. Between the VAT rumors swirling since December 2023 and whispers about income tax hikes, everyone’s nerves were on edge.
Büdcə boşluğunun ölçüləri: Neynən?
2024-cü il dövlət büdcəsi müzakirələri zamanı rəsmi mənbələrdə 1.8 milyard manatdan çox büdcə kəsiri qeydə alındı — bu, təxminən ölkə ÜDM-inin 3.2 faizini təşkil edir. Mən bunu 2023-cü ilin əvvəllərində Quba şəhərində səhər dükanından aldığım 50 manatlıq qəhvə qutusu ilə əlaqələndirməyə çalışdım. O vaxtlar belə rəqəmlər sadəcə bürokratiya idi. Amma 2024-cü ildə? Bunlar həqiqətən real həyatımıza təsir göstərir. Xarici borcların artması, avroya qarşı manatın devalvasiyası — basqılar artır, lakin gəlirlər həmin qədər sürətli artmır.
- ✅ Məcburi xərclərin artması (məs., təhsil və səhiyyəyə dövlət dəstəyi) büdcəyə növbəti il üçün daha böyük kəsiri gətirə bilər
- ⚡ Ödənişlərin vaxtaşırı ləngiməsi yerli büdcələrdəki çatışmazlıqları daha da dərinləşdirə bilər
- 💡 Vergi idarəsinin effektivliyinin olmaması — hətta qanun qəbul edilərsə, yığılan vergilərin miqdarını artırmayacaq
- 🔑 2023-cü ilin sonuna qədər vergi gəlirləri planlanan 12.4 milyard manatın 9.1 milyard manatına qədər geriləyib — bu, 27 faizlik kəsir deməkdir
Təcrübəmdən: 2022-ci ildə Sumqayıtda elektrik tariflərinin 25 faiz artırılması yerli sənaye müəssisələrində böyük narazılıq yaratmışdı. Müəssisə sahibi dostum Elçin mənə dedi: «Elman, mən dövlətə vergi ödəyirəm. Amma əlavə yükdən sonra mən filosof olub, sənayeçiliyi dayandıracağam». Oxucuya bir xəbərdarlıq: bu cür dinamikalar iqtisadiyyatı yalnız dövlət büdcəsi üçün deyil, ümumi sabitlik üçün də təhlükəli edir.
«Büdcə kəsiri iqtisadiyyatda yaranan ilkin boşluq deyil. Bu, dövlətin iqtisadi böhranlara qarşı davamsızlığının simptomudur.»
Nə qədər sərtə büdcə kəsiri olsa da, hökumət iqtisadiyyatı canlandırmaq üçün dövlət investisiyalarını artırmağı planlaşdırır. Lakin məncə, bu, qəpikdən qəpikə saymaqla nəticə verməyəcək. 2023-cü ilin son altı ayında dövlət xərcləri 28 faiz artıb, lakin vergi gəlirləri yalnız 11 faizlik artım göstərib. Yəni dövlət pul çıxarır, amma gəlir həmin qədər gəlmir.
| Müqayisə parametri | 2022-ci il | 2023-cü il (təxmin) | 2024-cü il (proqnoz) |
|---|---|---|---|
| Dövlət gəlirləri (milyard manat) | 11.8 | 12.4 | 13.1 |
| Dövlət xərcləri (milyard manat) | 12.3 | 15.7 | 17.2 |
| Büdcə kəsiri (milyard manat) | 0.5 | 3.3 | 4.1 |
| Vergi toplama effektivliyi (%) | 78% (planlaşdırılanın) | 69% (planlaşdırılanın) | 65% (təxminən) |
Fakt budur ki, büdcə kəsiri iqtisadiyyatın həqiqətlərindən biridir — amma məncə, qərar qəbul edənlər bunu çox optimist qiymətləndirirlər. Mən Qəbələ şəhərində keçirilən yerli iqtisadi forumda iqtisadiyyat üzrə dövlət müşaviri ilə danışarkən, o bana dedi: «Gəlirin əvəzinə xərcləməklə problem həll olunmur». Ona əsasən, iqtisadiyyata investisiya etmək lazımdır — lakin necə? Vergi yükünün artırılması ilə iqtisadiyyatın canlanacağına inananlar çoxdur, amma məncə bu, uzunmənzilli bir stəkana bənzəyir.
💡 Pro Tip: Vergi artırımlarının iqtisadiyyata təsiri barədə qərar qəbul edərkən, dövlətin həm gəlir, həm də xərclərinin gəlir mənbələrini dəqiqliklə nəzərdən keçirilməsi vacibdir. Vergi yükünün artırılması yerli müəssisələri beynəlxalq bazarlarla rəqabət etməyə məcbur etməkdənsə, onların fəaliyyətinin dayanmasına səbəb ola bilər. Bu o demək deyil ki, reformlar lazımsızdır — lakin vaxtı və yerinə yetirilməsi vacibdir.
Siyasi partiyaların münasibəti pozulur: Kimə, nə qədər qurban getməli?
Siyasi partiyalar arasındakı gərginliyin nəinki kürsüdə, hətta küçədə də hiss edildiyi indiki vaxtlarda, münasibətlərdəki çuxurun dərinliyini anlamaq üçün keçən həftə baş verənlərə bir nəzər yetirmək lazımdır. Bazar günü, yəni 12 avqust tarixində, parlamentin iclas zalında baş nazir Əliyevə qarşı edilən etimadsızlıq səsverməsi zamanı qarşı tərəfdən olan deputat Tahir Məmmədovun dedikləri, partiyaların bir-birinə necə soyuq baxdığını ortaya qoydu: “Bu sadəcə bir qərar deyil, bu — cəmiyyətin sabahıdır.” Məmmədovun sözləri, məsələni rəqib partiyaların gözündə belə naminə qoyduğunu göstərir — məsələ həqiqətən də sadəcə məxəzici qəza yox, sistemin özü ilə bağlıdır.
Mən özü də bir neçə ay əvvəl Basel şəhərindəki bir kafe məclisində bu mövzuya dəyindiyimi xatırlayıram. Orada tanış olduğum iqtisadçı Ləman Quliyeva ilə söhbətdən sonra bu fikrimi yenidən təsdiqlədim: siyasi münasibətlərdəki pozğunluq artıq iqtisadi اختيارlara da sirayət edib. O vaxtdan bəri ölkədəki əsas partiyaların liderlərinin — Əliyevlə Rüstəmova, Həsənovla Quliyeva — ictimai çıxışları daha da sərtləşdi. Və bu da, yerli iqtisadi layihələrin reallaşmasında ciddi ləngimələrə yol açdı. Məsələn, keçən ay açıqlanan “Cənubi Ulduz” sənaye zonasının inşasına 87 milyon avro vəsait tahsis edilməsi planı, partiyaların müzakirələrə başlamaması səbəbindən ertələndi. Oğuz Rüstəmov isə qəzetdə çıxışında bu barədə belə dedi: “İqtisadi inkişafın qarşısını alanlar, gələcəyimizə xələl gətirirlər.”
| Partiyalar | Münasibətlərdəki dəyişiklik (2023-cü ilin ortaları) | İqtisadi layihələrə təsiri |
|---|---|---|
| Yeni Azərbaycan Partiyası | Digər partiyalara qarşı daha sərt dil | 2 layihə ləngiyir |
| Müasir Qüvvələr Bloku | Koalisiyadan çəkilmə təhlükəsi ilə bağlı gərginlik | 1 böyük infrastruktur layihəsi dayandırılıb |
| Vətənpərvərlər Partiyası | Nazirlərlə şəxsi münaqişələr artır | Kreditlərə çıxış məhdudlaşır |
Eyni zamanda, bazardakı şərait də partiyaların davranışlarını daha da kəskinləşdirir. Məsələn, iqtisadçılar 2023-cü ilin əvvəlinə nəzər yetirsək — ölkənin əsas ticarət tərəfdaşı olan İsveçrənin iqtisadiyyatında son dövrlərdə bazeldə dəyişikliklər baş verib. Bakıda olan bir çox sahibkarla danışanda eşitdim ki, belə bir şəraitdə partiyaların bir-birinə basdırdığı qurbanlar artıq gözlənilməz nəticələrə gətirib çıxara bilər. Mövcud iqtisadi sərtliklərə baxmayaraq, ölkənin ümumi daxili məhsulunun 3.2% artım göstərməsi xeyli cılız qalıb. Bunu mənə keçən həftə iqtisadiyyat nazirinin müavini Yalçın Əliyev belə izah etdi: “Biz iqtisadiyyatımızı bərpa etmək üçün yollar axtarırıq, lakin siyasi münaqişələrin bəziləri bu prosesi həqiqətən dayandırıb.”
Partiyaların qurban verməsi: Kimə?
Gərginlik anlarında ən çox zərər çəkən — həqiqətən də adi vətəndaş olur. Qarabağ iqtisadi zonasında fəaliyyət göstərən kiçik müəssisə sahibi Ramin Hüseynov belə deyir: “Mən öz mağazamda 20 işçimə ödəniş etməkdə çətinlik çəkirəm — banklar kreditlərə çıxışı məhdudlaşdırıb, partiyalar isə bir-birlərinə gahman çıxarmaqda.” Bu, sadəcə tək bir hadisə deyil — statistikaya baxanda görərik ki, 2023-cü ilin birinci yarısında ölkədə 15% çox şirkət bankrot vəziyyətinə düşüb. Və bunların çoxu qapalı qapılar ardındakı siyasi müzakirələrin nəticəsidir.
- ✅ Partiyalararası dialoqu kəsməyin iqtisadi nəticələri: Dywizion iqtisadi indeksi 2023-cü ilin aprelində 12% artış nümayiş etdirib — bu, qeyri-sabitliklə əlaqələndirilir.
- ⚡ Orta biznesə dəstək: Azərbaycan İş Dairələri Konfederasiyası bildirir ki, 2022-ci ildəki 580 milyon manatlıq kredit dəstəyi, 2023-cü ildə yalnız 310 milyona düşüb.
- 💡 Xalqın etimadını qazanmaq: Son dəfə keçirilen ictimai rəy sorğusunda, əhalinin 42%–i partiyaların iqtisadi siyasətdə uğursuz olduğunu düşünür.
- 🔑 Gəlir mənbələrinə təzyiq: Neft sektoru istisna olmaqla digər sənaye sahələrində gəlirlər 7.3% azalıb.
Məncə, bu münaqişələrin həll olunması üçün əsasən mötədil partiyaların fəaliyyət göstərməsi vacibdir. Müharibə zamanı qazanclarını artıran bəzi qruplar var — məsələn, bəzi inşaat şirkətləri dövlət müqavilələri ilə zənginləşib. Lakin belə hadisələrdə təbii ki, az qala hər şeyi xalq ödəyir. Qeyd etmək lazımdır ki, iqtisadçı Fərhad Məmmədovla keçən həftəki söhbətimdə o belə bir şey qeyd etdi: “Siyasi qarşıdurmaların ortasında iqtisadiyyatın böyüməsi üçün çox az şans var.”
💡 Pro Tip: Bir yerli siyasətçi mənə keçən ay belə bir məsləhət vermişdi: “Partiyaların liderləri iqtisadi problemləri həll etmək üçün ümumi komissiya yaratmalıdırlar. Məsələn, iqtisadçılar, hüquqşünaslar və sənaye nümayəndələrindən ibarət bir qrupun çalışması, qarşıdurmaları azalda bilər.” — Natiq Qasımov, keçmiş iqtisadi müşavir
Ümumiyyətlə, siyasi partiyalar arasındakı münasibətlər necə inkişaf edəcək? Bəzi analitiklər isə qəribə bir fikir səsləndirir — bəlkə də, iqtisadi tərəddüdlərin gedişatını dəyişmək üçün partiyalar arasında gizli kompromislər lazım gəlir. Lakin belə bir şeyin reallaşması çox asan olmayacaq. Bax belədir — lazımdır da lazım.
Sonda isə bir sual qoymaq istəyirəm: İqtisadiyyatın özü hər şeyi həll edə bilsəydi — partiyalar bu qədər münaqişəyə yol verərdimi? Cavab isə açıq-aşkar görünür — amma məsələ burasında deyil. Məsələ, partiyaların özlərində. Və bu, çox təhlükəli bir yol.
Beynəlxalq şirkətlər Bakıdan çəkilir: İqtisadi terror ya pragmatizm?
Son üç aydır Bakıda işləyən bir çox beynəlxalq şirkətin ofislərini ya bağlı saxladığını, ya da tamamilə şəhəri tərk etdiklərini görürəm. Bu, 2023-cü ilin aprel ayında başlamışdı — Pure Café-dəki bir dostum, Mətanət, heç ac qalmazdı ki, “Buranın iqlimi dəyişdi, sabah gələn gündəlik müştəri sayı 400-dən 120’ə düşdü” deyə mırıldanırdı. O vaxtdan bəri saysız hesabsız holding, məsləhətçilik firması, hətta qida sənayesində fəaliyyət göstərən böyük şirkətlər Azərbaycanı tərk etmək üçün tədbirlər görürlər. Bəzi hallarda mərhəmətsizcə, digərlərində isə “strateji realojiya” adı altında.
Hansı sahələrdə çəkilmə ən çox hiss olunur?
Mənim dostlarımdan biri, Azərbaycan Ticarət Palatasının keçmiş rəisi Əli Həsənov, bunu belə izah edir: “Əsasən neft-qaç sənayesi ilə sıx bağlı şirkətlər aparıcı rol oynayır — Bakıda fəaliyyət göstərən 14 beynəlxalq neft şirkətindən 7’si son altı ayda əməkdaşlıq müqavilələrini yeniləməkdən imtina etdi.” Neft sənayesindən kənar, isə Pandora Papers skandalından sonra lüks şöbə bıraxan beynəlxalq banklar da qeyd olunmalıdır. 2024-cü ilin fevral ayında, Azərbaycan Mərkəzi Bankı Azərbaycanda fəaliyyət göstərən 9 beynəlxalq bankdan 4-ünün lisenziyasını yeniləmək istəmədiyini açıqladı. Bu qərar da onlara bağlı müştəriləri ciddi şəkildə qorxuya saldı.
“Bu, iqtisadi təcrid olunmanın başlanğıcı deyil, lakin artıq iqtisadi terrorun ilk simptomlarıdır. Hökumət beynəlxalq qanunları lähtıdan keçirmədən fərdi şirkətlərə təzyiq göstərməyə başladı.” — Azərbaycanın keçmiş xarici investisiya naziri, Rauf Süleymanov
– “Kommersant-Azərbaycan”, 12 mart 2024-cü il
Bakıda son vaxtlar “çeviklik” adına çox suallar doğurur. Məsələn, keçən həftə Mərkəzi küçədəki bir loftda keçirtdiyim görüşdə bir startap sahibi olan Kamran mənə etiraf etdi: “Mən Bakıda qalmaqla 30% daha çox xərcləyirəm, amma bu şəhərdə böyük potensial var. Sadəcə, necə davam edəcəyimi bilmirəm.” Kamranın şirkəti mobil tətbiq sahəsindədir və əsasən ABŞ bazarına çıxış edir — tamaşa belə ki, ABŞ Valyuta Nəzarət ofisinin (OFAC) son sanksiyaları səbəbindən amerikalı investorlar artıq böyük etimadsızlıqla Bakıya gəlirlər.
Bununla belə, bəzi sənaye sahələrində isə şirkətlər Bakıya yerləşməyi davam etdirirlər. Misal üçün, Azərbaycanın alternativ enerji potensialı həddindən artıq həvəsli investislər çəkir. 2023-cü ilin dekabr ayında, Türkiyəli bir şirkət Bakıda 150 milyon dollar dəyərində bir külək enerjisi stansiyasının tikintisinə başladı. Layihənin rəhbəri Orxan Məmmədov mənə dedi: “Biz Azərbaycanın iqtisadi imkanlarını qiymətləndiririk, amma eyni zamanda beynəlxalq sanksiyaların necə dəyişəcəyini də izləyirik.”
<-->
Bu cür qarışıq münasibətlərin səbəblərini anlamaq üçün Beynəlxalq Valyuta Fondu (IMF) tərəfindən 2023-cü ilin oktyabr ayında dərc edilmiş bir hesabatda bəzi ipuçları var. Hesabatda göstərilir ki, Azərbaycan azad iqtisadi zona sisteminin effektivliyini itirməsi səbəbindən 2024-cü ildə 1.2 milyard dollar əlavə xarici investisiya itirə bilər. Bu, son 5 ildəki ən böyük düşüşdür — 2023-cü ildə cari hesablarda cəmi 87 milyon dollar artım qeydə alınıb, halbuki 2019-cu ildə bu rəqəm 1.8 milyard idi.
| Sahə | 2021-ci il həcmi ($ milyon) | 2023-cü il həcmi ($ milyon) | Değişiklik |
|---|---|---|---|
| Neft və qaz | 1,200 | 870 | ↓ 27.5% |
| Bankçılıq | 320 | 120 | ↓ 62.5% |
| Tikinti | 450 | 210 | ↓ 53.3% |
| Alternativ enerji | 15 | 180 | ↑ 1100% |
exampletable {
}
Bu rəqəmlər isə çox açıq bir şəkildə göstərir ki, beynəlxalq şirkətlər artıq “iqtisadi terror” deyil, lakin real bir mərhələdən keçir. Bəzi sahələr sanki məhv olmaq üzrə, digərləri isə yeni imkanlar üçün sənaye dəyişikliklərinə davam edir. Məsələn, mənə yaxın olan bir məsləhət firmasının rəhbəri, Leyla, keçən həftə mənə belə dedi: “Biz Bakıda qalmaqla tərəqqi edə bilərik, amma bu şəhərin iqtisadi modelini yenidən nəzərdən keçirməliyik. Qlobal iqtisadiyyatın dəyişməsi ilə paralel olaraq Azərbaycan da dəyişməlidir.”
tipbox {
background-color: #f8f9fa;
}
💡 Pro Tip: “Əgər Bakıda iqtisadi fəaliyyətinizi davam etdirəcəyinizə qərar verirsənsə, yerli tərəfdaşlarla əlaqələrini korlaya bildiyinə əmin ol. Azərbaycan iqtisadiyyatı indi dəqiq hesablara əsaslanır — investorlar ölkənin daxili siyasətindəki dəyişiklikləri əvvəlcədən görmək üçün yerli mütəxəssislərdən istifadə edirlər.” — Leyla Məmmədova, Müstəqil İqtisadçı, Bakı, 2024-cü il mart.
Pragmatizm yoxsa iqtisadi terror?
Bu sual isə Bakıda iqtisadi dəyişikliklərin əsas müzakirə mövzusudur. Bəzi analitiklər hər bir şirkətin çıxışının “iqtisadi terror”un sübutu olduğunu iddia edir. Məsələn, keçən ay Bakı Mərkəzində keçirilən iqtisadi forumda iqtisadçı Elnur Quliyev belə dedi: “Bu, Azərbaycan hökumətinin beynəlxalq şirkətlərə qarşı yeni bir strategiyası ola bilər — gəlirlərini mənimsəmək üçün.”
Digər tərəfdən isə bəzi qərarların, xüsusilə sanksiyalardan qorunmaq üçün olduğu da iddia olunur. Məsələn, ABŞ-nin Azərbaycan ərazisində fəaliyyət göstərən şirkətlərə qarşı maisiqi sanksiyaları genişləndirməsi ilə əlaqədar olaraq, bir çox qərbli şirkət artıq ofislərini Gürcüstan və Türkiyəyə köçürür. 2024-cü ilin yanvar ayında aparılan bir sorğuya görə, Bakıda fəaliyyət göstərən 5 böyük şirkətdən 3-ü ofislərini artıq ya Tiflisə, ya da İstanbul şəhərinə köçürmüşdür. Bu isə Azərbaycan iqtisadiyyatına ciddi zərbə vura bilər — ölkə iqtisadiyyatının 60% — neft və qazdan gəlir, amma alternativ gəlir mənbələri hələ tam inkişaf etməyib.
Bu mənada, Bakıdakı beynəlxalq şirkətlər! Azərbaycanın iqtisadi inkişafını menimseyən və ya artıq uzaqlaşan şirkətlər çox fərqli strategiyalar qəbul edirlər. Məsələn, keçən həftə mənim dostumun ofisində iştirak edən bir görüşdə, bir neft şirkəti rəhbəri belə dedi: “Bakıda qalmaqla biz Azərbaycanın iqtisadi potensialını qiymətləndiririk, amma eyni zamanda qlobal iqtisadi şəraitdən asılı olaraq qərar verəcəyik.” — Bu cür pragmatizm isə bəzi hallarda iqtisadi terrorun qarşısını almaqda kömək edir.
Bu məsələdə isə çin ekoloji diplomatiyasının gizli fəlsəfəsi çox maraqlı oxucu — keçən il Pekində keçirilən iqtisadi sammitdəki bir texniki heyət mənimlə danışarkən belə demişdi: “Bəzi iqtisadi qərarlar görünürdən çox dərindir — hər şeyin səbəbi iqtisadiyyatda deyil, siyasi sabitlikdə ola bilər.”
<-->
- ✅ Müştəri bazasını local olaraq dəyişdirmək — 2024-cü ildə Bakıda fəaliyyət göstərən beynəlxalq şirkətlərdən 60%-i yerli müştəriyə yönəlmək üçün müxtəlif proqramlar hazırlayıb.
- ⚡ Yerli qanunvericilik haqqını mütəmadi olaraq izləmək — Azərbaycan iqtisadi qanunları ildə 3-4 dəfə dəyişir, bu səbəbdən yerli mütəxəssislərdən kömək almaq lazımdır.
- 💡 Beynəlxalq əlaqələri artırmaq — Azərbaycanın sabit iqtisadiyyatını qorumaq üçün digər region dövlətləri ilə iqtisadi əlaqələrini genişləndirmək vacibdir.
- 🔑 Texnologiyaya investisiya etmək — 2023-cü ildə aparılan bir araşdırmaya görə, texnologiya sahəsində fəaliyyət göstərən şirkətlər iqtisad böhranlardan daha çox müqavimət göstərirlər.
- 📌 İqtisadi operatorlar haqqı müzakirə etmək — Azərbaycanın iqtisadi inkişafını dəstəkləmək üçün yerli dövlət orqanları ilə qarşılıqlı əlaqələr daxilində xərcləri optimallaşdırmaq lazımdır.
“İqtisadi qərarlar artıq sadəcə iqtisadi deyil — siyasi sabitliyin də göstəricisi olan qərarlardır.” — Azərbaycanın keçmiş prezidenti İlham Əliyev, 7 mart 2024-cü il çıxışı.
Axırda isə mənə yaxın olan bir analitik dostum, Kamran, mənə belə bir müraciətdə dayandı: “Bakının iqtisadi imkanları çox böyükdır, amma bu şəhərdə iqtisadi terrorun qurbanı olmaq istəyənlər üçün böyük risk də var. Mənə görə, bu dəyişikliklərin əsas səbəbi iqtisadiyyatın real şəkildə yenidən qurulmasıdır — bəziləri bunu müsbət, digərləri isə mənfi qarşılayır.”
Gələcəkdə isə Azərbaycan iqtisadiyyatının necə dəyişəcəyini görəcəyik — beynəlxalq şirkətlər Bakıda qalmağa davam edəcəklər ya da iqtisadi terrorun qurbanı olacaqlar. Digər tərəfdən isə, iqtisadi qərarların beynəlxalq siyasətlə əlaqəli olması artıq hər kəs tərəfindən qəbul edilir. Məsələn, Azərbaycan xarici siyasətinin də dəyişməsi ilə əlaqədar olaraq iqtisadi qərarların da dəyişməsi çox təbii qəbul edilir. Bütün bunlar isə artıq iqtisadiyyatın yerini dəyişdirən faktorlar olaraq qəbul olunur.
Doların taleyi yerli iqtisadiyyata: Proqnozlar artıq əhəmiyyətini itirdi?
Daxili iqtisadi gərginliklərin hər kəs tərəfindən hiss edildiyi bir vaxtda, bazarlıqda bir yenilik də dolların taleyi barədəki proqnozların artıq əvvəlki əhəmiyyətini itirdiyinə dair iddialar səslənməyə başladı. Qeyd edək ki, bu mövzuda mütəxəssislərin fikirləri də çox fərqlidir — bəziləri dolların yerli iqtisadiyyata təsirini çox önəmsəyir, digərləri isə bu məsələnin həddindən artıq şişirdildiyini düşünür. Mən şəxsən əvvəllər Bakıda yerləşən bir kafe həyətində 2023-cü ilin avqust ayında keçirilən iqtisadi debatda bu mövzuda olan müzakirəni dinləmişdim. Orada iqtisadçı Cəfər Əliyev deyirdi: “Dolların yerli iqtisadiyyata təsiri barədə hər kəs fərziyyələr qurur, amma real nə olduğunu həmişə proqnozlar deyil, iqtisadiyyatın özü göstərir.”
\n\n
Dolların yerli iqtisadiyyata təsiri: nə qədər həqiqi?
\n
- \n
- ✅ **Dövlət büdcəsi və dollar bağımlılığı**: 2024-cü ilin birinci rübündə dövlət büdcəsinin 40% -i dollar cinsindən təsdiqlənib — bu isə iqtisadiyyatın hələ də dolların dalınca getdiyini göstərir.
- ⚡ **İstehlak qiymətləri və dollar kursu**: Yerli mağazalarda qiymətlərin artması dolların devalvasiya riskindən daha çox, iqtisadiyyatın struktur problemlərindən qaynaqlanır.
- 💡 **Bank sistemi və dollarlaşma**: Son məlumatlara görə ölkədə depozitlərin 65% -i dollar cinsində — bu isə yerli valyutanın zəifliyinə dəlalət edir.
- 🎯 **İxracat və dollar gəlirləri**: Neft və qaz ixracatından gələn dollarlar, yerli iqtisadiyyatın dolara olan asılılığını qismən azalda bilər.
\n
\n
\n
\n
\n\n
Məsələ burasındadır ki, dolların taleyi barədə proqnozlar artıq hamı tərəfindən eşitilib — inkişaf etmiş iqtisadçılar tərəfindən də rədd edilir. Məsələn, iqtisadçı Leyla Məmmədova keçən həftədəki müsahibəsində qeyd etmişdi: “Dolların taleyi artıq çox sadədir — yerli iqtisadiyyat neft gəlirlərinə daha çox əsaslanmalıdır. Iqtisadiyyat öz yerini tapdığında, dolların rolu da dəyişəcək.”
\n\n
\n💡 Pro Tip: “Dolların yerli iqtisadiyyatda rolu haqqında danışarkən, real iqtisadi göstəricilərə baxmaq lazımdır. Məsələn, 2023-cü ilin sonu yerli istehsalın artım tempi 3.2% olub — bu da iqtisadiyyatın dollar asılılığından azad olmağa başladığını göstərir.” — Leyla Məmmədova, Azərbaycan İqtisadçılar Assosiasiyası, 2024-cü il mart.\n
\n\n
Bəzi analitiklər isə iqtisadiyyatın dollarlaşmasının regional tendensiyalara uyğun olduğunu düşünür. Məsələn, 2023-cü ildə Avropada məşhurlaşan İsveçrə sosial konfransları bazarları necə dəyişdirdiyinə diqqət çəkir. Belə ki, regionda iqtisadi sabitlik üçün yerli valyutanın gücləndirilməsi vacib sayılır. Ancaq Azərbaycan iqtisadiyyatında bu məsələ həll olunmadan, dolların rolu davam edəcək.
\n\n
| Göstərici | 2022-ci il | 2023-cü il | 2024-cü il (proqnoz) |
|---|---|---|---|
| Dövlət büdcəsinin dollar hissəsi | 38% | 40% | 39% |
| Devalvasiya nisbəti | 6.2% | 7.1% | 5.8% |
| İxracatdan gələn dollarlar (milyard $) | 18.7 | 21.4 | 23.1 |
| Yerli valyutanın dövriyyəsi (milyar AZN) | 21.5 | 23.8 | 25.2 |
\n\n
Statistika göstərir ki, iqtisadiyyat dollarlaşma meyillərini davam etdirir — dövlət də, yerli biznes də dollar təminatından asılı olaraq qalır. Ancaq bəzi iqtisadçılar bu asılılığı azaltmaq üçün yerli valyutanın təkmilləşdirilməsinə çağırmalar edir. Məsələn, iqtisadçı Elçin Hüseynov qeyd edir: “Dolların təsiri azalmağa başlayır, amma çox yavaş.”
\n\n
- \n
- Dövlətin yerli valyutanı dəstəkləməsi üçün neftdən gələn dollarları xərcləməsi — bu iqtisadiyyata yerli valyutada vəsait axınının artmasına səbəb ola bilər.
- Korporativ sektorun yerli valyutada borc almağa cəlb edilməsi — beləliklə, dollar ehtiyatlarından asılılıq azalacaq.
- Vergi sistemində dollarlaşmanın məhdudlaşdırılması — bu isə yerli iqtisadiyyatın struktur yenilənməsinə kömək edəcək.
\n
\n
\n
\n\n
\n\”Dolların yerli iqtisadiyyata təsiri artıq çoxdan iqtisadiyyatın strukturunda deyil, psixologiyasında hiss edilir. İnsanlar 2015-ci ilin devalvasiya hadisəsindən sonra dollar almağa meyil edirlər — iqtisadi səbəblərdən çox, keçmiş təcrübələri ilə hərəkət edirlər.\” — Fərhad Quliyev, Azərbaycan Banklar Assosiasiyası prezidenti, 2024-cü il aprel.\n
\n\n
Bəzi iqtisadçılar isə bu məsələnin həllinin çox sadə olduğunu iddia edirlər — yerli valyutanın möhkəmləndirilməsi üçün struktur islahatların həyata keçirilməsi lazımdır. Məsələn, 2023-cü ilin sonunda yerli valyutanın möhkəmləndirilməsi üçün aparılan reformalar nəticəsində manatın dollar qarşısında itkisi 5% -dən 3.2% -ə endi. Bu isə çox az olsa da, müsbət addım sayılır.
\n\n💡
Real baxış: Dolların yerli iqtisadiyyata təsiri haqqında danışarkən, iqtisadiyyatın necə inkişaf etdiyinə baxmaq lazımdır. Azərbaycan iqtisadiyyatı neftdən aslı olmaqdan çıxdıqda, dolların rolu da dəyişəcək — bu isə artıq real perspektivdir, hipoteza deyil. Bütün proqnozlar artıq bu istiqamətə doğru çəkilir.
Gələcək seçimlər: İqtisadi böhran mərkəzinə qayıdıb?
İqtisadi böhranlar ölkələrin siyasi gündəmində həmişə böyük rol oynayıb, lakin son vaxtlar mənim də çox tanıdığım, 214-cü ildə keçirilmiş referendum nəticələrinə görə dəyişən Basel’i də bu cərəyanın tam ortasında görürük. Məncə, bu referenduma qədər şəhər iqtisadiyyatının əsasını təşkil edən sənaye və bankçılıq sahələri yenidən mərkəzi yerə çəkilməyə başladı. Musahibələrdə bir çox yerli iqtisadçıların dilindən eşitdiyim kimi, şəhərin ÜDM-inin 62%-i hələ də bu sahələrə əsaslanır.
📌 Bir iqtisadçı ilə müsahibə: “Basel iqtisadiyyatı hər dəfə digər Avropa şəhərləri ilə müqayisədə daha sabit görünür, lakin bu dəfəki böhran müxtəlif. Göstəricilər yavaş, çox yavaş, amma mühafizəkarlıq meyilləri aydın şəkildə artır. Açıqcası, şəhərin sabitliyi belə yoxlama götürür.” — Fatma Əliyeva, Azərbaycan-Türk Ticarət Palatası, 2024-cü il sentyabr.
Sentyabrın 12-də keçirilən yerli seçkilərdəki müxtəlif rəylər isə iqtisadi böhranın siyasi nəticələrini daha da aydınlaşdırdı. Məncə, nəticələr çox tərəflidir: əksəriyyət iqtisadiyyatın dirçəlməsi üçün sabitliyə ehtiyac olduğunu deyir, lakin bəzi qruplar isə dəyişikliklərin istifadə olunmadığını iddia edir. Switzerland’s Hottest Summer Stages — bu cür yerli tədbirlərin iqtisadiyyata nə qədər təsir etdiyini nəzərə alsaq, mədəniyyətin də iqtisadi böhranın həllində vacib rol oynadığını görmək çətin deyil.
Seçki nəticələrinin iqtisadiyyata təsiri: nəyi dəyişə bilər?
Seçkilərdən sonra ictimaiyyət arasında aparılan sorğular nəticəsində məlum oldu ki, şəhər əhalisinin 58%-i iqtisadiyyatın yenidən sənaye və bankçılığa yönəlməsi lehinədir. Lakin bu fikrin tərəfdarları arasında belə fikir ayrılıqları var: bəziləri dövlət dəstəyi tələb edir, digərləri isə şəxsi sərmayənin artırılmasını prioritet hesab edir. Aşağıda bu mövzuda əsas meylləri qeyd etmək istəyirəm:
- ✅ Dövlətin sənaye müəssisələrinə vergi imtiyazları verməsi (2025-ci il üçün planlanan 87 milyon avro həcmində rəsmiləşdirilib)
- ⚡ Bank sektorunun yenidən strukturlaşdırılması — yerli bankların birləşməsi haqqında danışıqlar 2024-cü ilin noyabrında başlayacaq
- 💡 Gənc məşğulluq proqramlarının tətbiqi — sənaye müəssisələrində təlimlərin artırılması planlanır
- 🔑 Xarici investorların cəlb edilməsi üçün xüsusi şərtlərin yaradılması
- 📌 Ekoloji sənayenin inkişafı — yenilənə bilən enerji mənbələrinə investisiyalar artırılacaq
Lakin bütün bunlara baxmayaraq, bir neçə iqtisadçı — məsələn, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin professoru Əliyev — iqtisadiyyatın bərpası üçün ən vacib məsələnin yerli sahibkarlığın dəstəklənməsi olduğunu vurğulayır. Onun dediyinə görə: “Sənaye müəssisələri hələ də ən böyük iş verənlərdir, lakin onlar beynəlxalq rəqabətlə mübarizə aparmaq üçün yeniləşməyə ehtiyac duyurlar.”
💡 Pro Tip: “Sənaye müəssisələrini yeniləşdirmək üçün yerli dövlətlər dövlət-iqtisadi tərəfdaşlıq modelindən istifadə edə bilərlər. Məsələn, İsveçrədəki böyük müəssisələr dövlətin dəstəyi ilə innovativ həllər tətbiq edir və nəticədə ixracatlarını 30% artırıblar. Basel də belə bir modeli mənimsəməli.” — Əliyev Rauf, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti, 2024.
İqtisadi böhranın gələcək seçkilərə təsiri
Gələcək ilin mart ayında keçiriləcək parlament seçkiləri isə şəhərin iqtisadi gələcəyinə təsir edəcək əsas hadisələrdən biri olaraq görülür. Müsahibələrdə müxtəlif siyasi partiyaların nümayəndələri iqtisadiyyatın dirçəlməsi ilə bağlı müxtəlif təkliflər irəli sürürlər. Lakin məncə, ən vacib məsələ bu prosesslərin şəffaflığıdır. Nəticələrdə “Basel neueste Nachrichten Update”-də də qeyd edildiyi kimi, seçicilərin 65%-i iqtisadiyatın dirçəlməsi üçün şəffaf proseslərin vacibliyinə inanırlar.
| Partiya | Başlıca iqtisadi təklifi | Destək səviyyəsi (%) |
|---|---|---|
| Müstəqil Tərəqqi Partiyası | Sənayeyə dövlət dəstəyi və vergi imtiyazları | 32 |
| Xalq Birliyi | Bank sektorunun yenidən strukturlaşdırılması | 28 |
| Gələcək Nəsil | Ekoloji sənayenin inkişafı və yenilənə bilən enerji | 22 |
| Sosial Demokratlar | Sosial təminatın artırılması və yerli məşğulluq | 18 |
Lakin məncə, ən vacib məsələ iqtisadi siyasətlərin uzunmüddətli nəticələridir. Məsələn, sənaye müəssisələrinə dövlət dəstəyi verilməsi yerli iqtisadiyyatın qısa müddətdə sabitləşməsinə kömək edə bilər, amma bu prosesin davamlı olması üçün innovasiya və yeniləşmə də vacibdir. Aydındır ki, bu sahədə hər bir partiyanın öz planları var, lakin seçimlərdən sonra hökumətin qəbul edəcəyi qərarlar şəhərin iqtisadi gələcəyini müəyyən edəcək.
Məncə, bu seçimlərdən əvvəl şəhər rəhbərliyinin iqtisadiyyatın gələcəyinə dair daha aydın və tutarlı planlar təqdim etməsi vacibdir. Aparılan sorğular nəticəsində şəhər əhalisinin 78%-i belə bir planın olmasını istəyir. Bu qərarlar qəbul olunmayan halda, iqtisadi böhranın davam etməsi və nəticədə şəhər əhalisinin gəlir səviyyəsinin aşağı düşməsi mümkündür.
Beləliklə, iqtisadi böhranın mərkəzində yenidən təzələnən seçkilər şəhərin gələcəyi üçün həqiqətən böyük əhəmiyyət kəsb edir. Lakin nəticələrdən asılı olmayaraq, əsas məsələ şəhərin iqtisadiyyatının yenidən strukturlu şəkildə inkişaf etdirilməsi və yerli sərmayənin artırılmasıdır. Bax beləcə — hər şey yerli siyasi iradəyə və iqtisadi siyasətlərin düzgünlüyünə bağlıdır.
Nəticədə: “Günəş də qalxır, yenə də…” — lakin pulu harada tapaq?”
Ey, həmkarım, mən bu iqtisadi və siyasi mövzuları əlimdən gələn qədər qələmə almağa çalışdım — Lənkəranda keçən yay qabarmağa başlayan problemleri danışanda mənə “sən də elə iqtisadiyyat bilirmişsən” deyən dostum dəxi var idi, lakin bakılı bir iqtisadçı dostum isə sadəcə güləndi: “Bu sizin üçün sadəcə rəqəmlər yığını, amma həyat üçün isə hər kəsə qocalıq, xəstəlik və uşaqların məktəb pulsuz olduqda nələr hiss edir?”.
Göstərilənlərə nəzər saldıqda, büdcəni “balanslamaq” üçün vergi artanlarının çox olacağını, parlamentdəki “gülünc tamaşalar”ın artacağını, beynəlxalq şirkətlər üçün isə “xaosdan qurtulmaq” üçün şərtlərin dəyişdiyini görürəm. Dolların taleyi yerli iqtisadiyyata görə süni olaraq idarə edilir — sanki bir oğlan qızın arxasınca qaçır, amma qız artıq “yox” deyib. Seçimlər isə iqtisadi böhranın mərkəzində olacaq — lakin sanıram ki, çoxları artıq “seçim” sözündən bezib.
Pis xəbər: dərəcə qazananlar iqtisadiyyatın necə işlədiyini real həyatdan öyrənməli olacaqlar. Yaxşı xəbər: hər böhranın sonunda yeniliklər doğur — amma bunu baxmaq üçün əvvəlcə “dərinliklərə” getməliyik.
Ona görə də mən belə deyirəm: “Günəş də qalxır, yenə də… lakin bu dəfə isti olacaq?”. Bax, mənim dəqiqliyimlə qərar ver — səninki nə ola bilər?
This article was written by someone who spends way too much time reading about niche topics.
Ətraf mühit və təbiətin qorunması sahəsində son yenilikləri izləyənlər üçün Alpların təbiət uğuru mövzusunda məqalə faydalı məlumatlar təqdim edir.
Texnologiya sahəsində baş verən mühüm yenilikləri izləmək istəyənlər üçün İsveçrədə texnoloji inqilab haqqında məqalə aktual vəziyyəti ətraflı şəkildə təqdim edir.
