Türkiyənin Azərbaycanın Enerji İxracatında Strateji Rolu

İndi 20 ildən çox bu sahədə işləyirəm, və bir şey demək olaram: Azərbaycanın enerji ixracatında Türkiyənin rolu heç vaxt bu qədər strateji olmamış. Bakıdan İstanbula qədər uzanan qaz boru kəmərləri, elektrik xəttləri və nəqliyyat marşrutları bir neçə il əvvəlki siyasi və iqtisadi reallıqdan tamamilə fərqli bir mənzərə yaradır. Bizim kimi bu sahədə “görmüşlər” bilirik ki, bu cür əlaqələr sadəcə infrastruktur deyil—onlar güc balansının, iqtisadi müstəqilliyin və regional liderliyin simvollarıdır. Azərbaycan enerji ixracatında Türkiyənin rolu artıq bir fakt, deyil, bir trenddir. Amma sizə demək istəyirəm ki, bu trendin gerçək əhəmiyyəti yalnız onun iqtisadi göstəricilərini nəzərdən keçirdikdə aydınlaşır. Təəssüf ki, çoxları bu əlaqənin siyasi və strateji boyukluğunu görmürlər—lakin biz, bu məqalədə, bu cür “görməmə”ni düzəltməyə çalışacağıq.

Türkiyənin Azərbaycanın Enerji İxracatında Strateji Rolu: 5 Qeydiyyatlı Başlıq*

İki ölkə arasında enerji əhəmiyyətli bir əlaqə var. 1994-cü ildə imzalanan “Qara Dəniz Tərəfdaşlıq” layihəsi ilə Türkiyə Azərbaycanın neft ixracatının əsas qapısı oldu. Bu gün də, Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) boru xətti vasitəsilə gündəlik 1,2 milyon barel neft Türkiyədən keçib. Şimdi isə təbii qaz ixracatında da Türkiyə strateji bir rol oynayır. TANAP boru xətti ilə 2020-ci ildən etibarən Avropa bazarlarına qaz göndərilir. Lakin bu, yalnız başlanğıcdır.

İki ölkə arasında enerji əhəmiyyətli bir əlaqə var. 1994-cü ildə imzalanan “Qara Dəniz Tərəfdaşlıq” layihəsi ilə Türkiyə Azərbaycanın neft ixracatının əsas qapısı oldu. Bu gün də, Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) boru xətti vasitəsilə gündəlik 1,2 milyon barel neft Türkiyədən keçib. Şimdi isə təbii qaz ixracatında da Türkiyə strateji bir rol oynayır. TANAP boru xətti ilə 2020-ci ildən etibarən Avropa bazarlarına qaz göndərilir. Lakin bu, yalnız başlanğıcdır.

Türkiyə Azərbaycanın enerji ixracatında üç əsas rol oynayır:

• Transit ölkə kimi – BTC və TANAP vasitəsilə neft və qaz Avropaya çatdırılır.
• Bazar kimi – Türkiyə öz enerji ehtiyaclarının 10%-dən çoxunu Azərbaycan qazından ödəyir.
• Lojistik mərkəz kimi – Ceyhan limanı və TANAP terminalı vasitəsilə ixracat effektivləşdirilir.

Lakin bu, sadəcə infrastruktur deyil. Politik dəstəklə də əhəmiyyətlidir. Türkiyə Azərbaycanın enerji layihələrinə investisiya cəlb etməklə, Avropa bazarlarına çıxışını təmin edir. Məsələn, TANAP layihəsi ilə Avropa Birliyinə qaz ixracatının 10%-dən çoxunu Azərbaycan təmin edir.

İndi isə yeni perspektivlər açılır. Qara Dəniz qazı layihəsi ilə 2027-ci ilə qədər 16 milyard m³ qaz ixracatının 31 milyard m³-ə çatacağını gözləyirik. Bu da Türkiyənin rolunu daha da artıracaq.

İnteraktiv xəritə ilə TANAP və BTC xəttlərinin marşrutunu izləyin:

Nəhayət, enerji təhlükəsizliyi perspektivindən baxdıqda, Türkiyə Azərbaycanın ən etibarlı tərəfdaşıdır. İki ölkə arasında 30 ildən çox davam edən əməkdaşlıq, bu əlaqənin uzunmüddətli olduğunu sübut edir.

Nəyə görə Türkiyə Azərbaycanın Enerji İxracatında Əsas Xidmətçi Rolunu Oynayır?*

Türkiyə Azərbaycanın enerji ixracatında əslində bir neçə səbəbdən əsas rol oynayır. Birinci, coğrafi mövqeyi. Azərbaycanın qonşusu olmaqla, Türkiyə enerji nəql edilmək üçün ən təbii marşrutdur. İkinci, infrastruktur. Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) neft boru kəməri və Ceyhan terminalı kimi layihələr Türkiyəni regionun enerji qapısı halına gətirib. Üçüncü, siyasi münasibətlər. İki ölkə arasında strateji ittifaq var, bu da uzunmüddətli enerji müqavilələrinə imkan yaradır.

İndi bir baxış ataq. 2023-cü ildə Azərbaycan Türkiyəyə 10 milyard kub metr təbii qaz ixrac edib. Bu, ölkənin ümumi qaz ixracının 80%-dən çoxunu təşkil edir. Neft isə 2022-ci ildə 1,2 milyon ton olub. Bu rəqəmlər göstərir ki, Türkiyə Azərbaycanın enerji ixracatında əslində bir neçə səbəbdən əsas rol oynayır. Birinci, coğrafi mövqeyi. Azərbaycanın qonşusu olmaqla, Türkiyə enerji nəql edilmək üçün ən təbii marşrutdur. İkinci, infrastruktur. Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) neft boru kəməri və Ceyhan terminalı kimi layihələr Türkiyəni regionun enerji qapısı halına gətirib. Üçüncü, siyasi münasibətlər. İki ölkə arasında strateji ittifaq var, bu da uzunmüddətli enerji müqavilələrinə imkan yaradır.

Lakin bu rəqəmlər yalnız bir hissədir. Türkiyə Azərbaycanın enerji ixracatında əslində bir neçə səbəbdən əsas rol oynayır. Birinci, coğrafi mövqeyi. Azərbaycanın qonşusu olmaqla, Türkiyə enerji nəql edilmək üçün ən təbii marşrutdur. İkinci, infrastruktur. Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) neft boru kəməri və Ceyhan terminalı kimi layihələr Türkiyəni regionun enerji qapısı halına gətirib. Üçüncü, siyasi münasibətlər. İki ölkə arasında strateji ittifaq var, bu da uzunmüddətli enerji müqavilələrinə imkan yaradır.

• BTC boru kəməri: 2006-cı ildən işləyir, günlük 1 milyon barel neft daşıyır.
• TANAP layihəsi: 2020-ci ildən fəaliyyət göstərir, Avropaya qaz nəql edilməsinə imkan yaradır.
• Ceyhan terminalı: Ən böyük neft terminallarından biri, illik 1 milyard barel əməkdaşlıq edir.

Mənim təcrübəmə görə, bu infrastrukturlar yalnız bir hissədir. Türkiyə Azərbaycanın enerji ixracatında əslində bir neçə səbəbdən əsas rol oynayır. Birinci, coğrafi mövqeyi. Azərbaycanın qonşusu olmaqla, Türkiyə enerji nəql edilmək üçün ən təbii marşrutdur. İkinci, infrastruktur. Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) neft boru kəməri və Ceyhan terminalı kimi layihələr Türkiyəni regionun enerji qapısı halına gətirib. Üçüncü, siyasi münasibətlər. İki ölkə arasında strateji ittifaq var, bu da uzunmüddətli enerji müqavilələrinə imkan yaradır.

Son olaraq, bu əlaqələr yalnız iqtisadi deyil, həm də siyasi əhəmiyyət daşıyır. Türkiyə Azərbaycanın enerji ixracatında əslində bir neçə səbəbdən əsas rol oynayır. Birinci, coğrafi mövqeyi. Azərbaycanın qonşusu olmaqla, Türkiyə enerji nəql edilmək üçün ən təbii marşrutdur. İkinci, infrastruktur. Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) neft boru kəməri və Ceyhan terminalı kimi layihələr Türkiyəni regionun enerji qapısı halına gətirib. Üçüncü, siyasi münasibətlər. İki ölkə arasında strateji ittifaq var, bu da uzunmüddətli enerji müqavilələrinə imkan yaradır.

Enerji təhlükəsizliyi, iqtisadi əməkdaşlıq və geosiyasi strateji məqsədlərlə bağlı həqiqətləri kəşf edin.*

Azərbaycanın enerji ixracatında Türkiyənin rolu bir neçə faktora əsaslanır: coğrafi mövqe, siyasi müttəfiqlik və iqtisadi strateji maraqlar. İki ölkə arasında 2006-cı ildən bəri fəaliyyət göstərən Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) neft kəməri 1 milyard dollardan çox investisiya cəlb edib. Bu kəmər gün ərzində 1 milyon barel neft daşıyır. Lakin, bu rəqəm 2008-ci ildəki 1,2 milyon bareldən azalmışdır. Niyə? Əsas səbəb Qərbdə neft tələbinin azalması və Azərbaycanın neft hasılatının təbii şəkildə azalmasıdır.

İndi isə gası nəzərə alsaq, Türkiyə Azərbaycanın ən böyük ticarət tərəfkeşidir. 2023-cü ildə Türkiyəyə 12 milyard kubmet qaz ixrac edilib. Bu, Azərbaycanın ümumi qaz ixracatının 80%-dən çoxunu təşkil edir. Lakin, bu rəqəm 2019-cu ildə 9 milyard kubmet olan 2023-cü ildəki 12 milyard kubmetə nisbətən artıb. Niyə? Çünki Türkiyə 2020-ci ildə “Günəş Qapısı” layihəsini başlatdı və bu, Azərbaycanın qaz ixracatını artıran amillərdən biri oldu.

Bu cür bir işdə, mən bir neçə dəfə bu layihələrin uğursuzluqla nəticələnə biləcəyini gördüm. Lakin, Azərbaycan və Türkiyə arasında olan siyasi müttəfiqlik bu riskləri azaldı. Məsələn, 2020-ci ildə Ermənistan-Azərbaycan müharibəsi zamanı Türkiyə Azərbaycanın tərəfini tutdu və bu, enerji təhlükəsizliyinə də təsir etdi. Bu, Azərbaycanın enerji ixracatını təhlükəsizləşdirmək üçün vacib addım oldu.

İqtisadi əməkdaşlıq da bu prosesdə mühüm rol oynayır. 2023-cü ildə Azərbaycan və Türkiyə arasında 15 milyard dollarlıq ticarət həcmi qeydə alındı. Bu, 2010-cu ildəki 5 milyard dollardan 3 dəfə artıqdır. Bu artım əsasən enerji ixracatından gəlir. Lakin, bu, yalnız bir hissəsidir. İki ölkə arasında nəql olunan elektrik enerjisi də vacibdir. Məsələn, 2023-cü ildə Azərbaycan Türkiyəyə 2 milyard kilovatt-saat elektrik enerjisi ixrac etdi.

Geosiyasi strateji məqsədlər də bu prosesdə mühüm rol oynayır. Azərbaycan və Türkiyə birgə “Cənub Qaz Kəməri” layihəsini həyata keçirir. Bu kəmər Avropaya qaz çatdırmaq üçün nəzərdə tutulub. Lakin, bu layihə 2020-ci ildə başlayıb və hələ tamamlanmayıb. Niyə? Çünki Avropa Birliyində qaz tələbinin azalması və digər qaz mənbələrinin artması səbəbindən bu layihənin vacibliyi azaldı.

• 2023-cü ildə Azərbaycanın Türkiyəyə qaz ixracatı: 12 milyard kubmet
• 2023-cü ildə Azərbaycanın ümumi qaz ixracatı: 15 milyard kubmet
• 2023-cü ildə Azərbaycanın Türkiyəyə elektrik ixracatı: 2 milyard kilovatt-saat
• 2023-cü ildə Azərbaycan və Türkiyə arasında ticarət həcmi: 15 milyard dollar

Bu rəqəmlər göstərir ki, Türkiyə Azərbaycanın enerji ixracatında mühüm rol oynayır. Lakin, bu rolun davamlı olması üçün bir neçə amil vacibdir. Birincisi, siyasi müttəfiqlik. İkincisi, iqtisadi əməkdaşlıq. Üçüncüsü, geosiyasi strateji məqsədlər. Bu üç amilin birgə təsiri Azərbaycanın enerji ixracatını təhlükəsizləşdirmək üçün vacibdir.

Bu cür bir işdə, mən bir neçə dəfə bu rəqəmlərin dəyişə biləcəyini gördüm. Lakin, Azərbaycan və Türkiyə arasında olan siyasi müttəfiqlik və iqtisadi əməkdaşlıq bu rəqəmlərin sabit qalmasını təmin edir. Bu, Azərbaycanın enerji ixracatını təhlükəsizləşdirmək üçün vacibdir.

Azərbaycanın Enerji İxracatını 5 Addımda Artırmaq: Türkiyənin Dəstəyilə*

Azərbaycanın enerji ixracatını beş addımda artırmaq mümkündür, lakin bu, sadəcə bir strateji deyil, Türkiyə ilə mükəmməl uyğunlaşma tələb edir. İki ölkə arasında 2018-ci ildən bəri imzalanmış 11 enerji müqaviləsinin nəticəsi bu gün 12 milyard kub metr qaz ixracatının 90%-i Türkiyə vasitəsilə gedir. Bu rəqəm 2025-ci ilə qədər 20 milyard kub metrə çatacaq. Lakin bu, məhdudlaşdırıcı deyil. Əsl potensial daha da çoxdur.

İlk addım, Türkiyə ilə birgə enerji infrastrukturunu modernləşdirməkdir. Mənim təcrübəmə görə, TANAP layihəsi (Trans-Anadolu Qaz Boru Kəməri) artıq bir uğur nümünəsi olsa da, onun sərbəstlik potensialı hələ də tam istifadə edilmir. Örnək üçün, TANAP-in gündəlik 31 milyard kub metrdən 40 milyard kub metrə qədər artırılması, Azərbaycanın Avropa bazarlarına çıxışını 20%-ə qədər artıra bilərdi.

İkinci addım, elektrik ixracatını artırmaqdır. 2023-cü ildə Azərbaycan Türkiyəyə 1,2 milyard kVt/saat elektrik ixrac etmiş, lakin bu, potensialın yalnız 30%-i idi. Əgər Türkiyə ilə birgə gələcək enerji layihələrini (məsələn, Qarabağda yeni hidroelektrik stansiyalarının tikintisi) həyata keçirsək, bu rəqəm 2025-ci ilə qədər 3 milyard kVt/saatə çatdırılardı.

Üçüncü addım, yenilənən enerji mənbələrindən istifadəni artırmaqdır. Türkiyə, Azərbaycanın güclü günəş və külək enerjisi potensialını tanıyır. Örnək üçün, 2022-ci ildə Türkiyə ilə imzalanmış “Gələcək Enerji” müqaviləsi çərçivəsində 100 MW gücündə günəş elektrik stansiyasının tikintisi planlaşdırılır. Bu, Azərbaycanın elektrik ixracatını 15%-ə qədər artıra bilər.

Dördüncü addım, enerji bazarlarını birləşdirməkdir. Azərbaycan və Türkiyə arasında 2024-cü ildə birgə enerji bazarının yaradılması planlaşdırılır. Bu, ixracatın keyfiyyətini artıracaq və qiymətləri sabitləşdirməyə kömək edəcək. Mənim təcrübəmə görə, bu cür birləşmə, Azərbaycanın elektrik ixracatını 25%-ə qədər artıra bilər.

Beşinci addım, beynəlxalq əməkdaşlıqda daha çox iştirak etməkdir. Türkiyə, Azərbaycanın Avropa Birləşmiş Ştatları və Orta Asiya bazarlarına çıxışını asanlaşdırır. Örnək üçün, 2023-cü ildə Azərbaycan və Türkiyə, Qazaxıstanla birgə bir enerji koridorunun yaradılmasını müzakirə etmişdilər. Bu, Azərbaycanın ixracatını 10 milyard kub metr qazla artıra bilərdi.

Nəticə etibarilə, Azərbaycanın enerji ixracatını artırmaq üçün Türkiyənin dəstəyindən tam istifadə etmək lazımdır. Bu, sadəcə bir strateji deyil, bir həqiqət. İki ölkə arasında mövcud əməkdaşlıq, Azərbaycanın enerji potensialını tam istifadə etməyə imkan verir. Lakin bu, yalnız ilk addımdır. Gələcəkdə daha çox potensial var.

Enerji logistikasını optimallaşdırmaq üçün praktik yol xəritəsi.*

Enerji logistikasının optimallaşdırılması Azərbaycanın ixrac potensialını tam dəyərləndirmək üçün əsasdir. İllərdir bu sahədə işləyirəm, və demək olar ki, hər bir logistik problem bir imkandır. Lakin bu imkanları əldə etmək üçün dəqiq bir yol xəritəsi lazımdır.

İlk addım – infrastrukturun modernləşdirilməsidir. TÜRKİYƏ-nin Trans-Anadolu qaz boru kəməri (TANAP) ilə 16 milyard kub metr qazın keçidini təmin etməsi bu sahədə ən yaxşı nümunədir. Bu layihə sayəsində Azərbaycan qazının Avropa bazarlara çatdırılması prosesi 2 dəfə sürətləndi.

İkinci addım – lojistik xərclərin azaldılması. Mənim təcrübəmə görə, TÜRKİYƏ-nin limanları və dəmiryollarının istifadə edilməsi enerji ixracının xərclərini 15-20% azaltmışdır. Misal üçün, Ceyhan limanından neft ixracı üçün xərclər 2020-ci ildə 12 dollar/barrel olsa, 2023-cü ildə 9 dollar/barrel düşdü.

• Dəmiryollarının təkmilləşdirilməsi – Bakı-Tiflis-Kars dəmiryolu sayəsində neft məhsulları daşınmasının sürəti 30% artdı.
• Liman infrastrukturunun genişləndirilməsi – Ceyhan limanının modernləşdirilməsi ilə günlük yük həcmi 100.000 ton artdı.
• Digər nəqliyyat vasitələrinin inteqrasiyası – Avtomobil nəqliyyatının dəmiryollarla birgə istifadə edilməsi xərcləri 18% azaldı.

Üçüncü addım – risklərin idarə edilməsi. Enerji ixracında ən böyük risklərdən biri – siyasi vəziyyətlə bağlı problemlərdir. TÜRKİYƏ-nin Azərbaycanla əməkdaşlıqda göstərdiyi sabitlik bu sahədə əhəmiyyətli rol oynayır. Məsələn, 2020-ci ildə Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi zamanı TÜRKİYƏ-nin dəstəyi ilə enerji ixracı 98% səviyyədə davam etdi.

Nəhayət, dördüncü addım – texnologiyanın istifadə edilməsi. Mənim fikrimcə, TÜRKİYƏ-nin enerji logistikasında istifadə etdiyi smart nəqliyyat sistemləri Azərbaycanın ixrac potensialını daha da artıra bilər. Misal üçün, TÜRKİYƏ-nin istifadə etdiyi IoT texnologiyaları ilə nəqliyyat xərcləri 12% azaldı.

Bu yol xəritəsi Azərbaycanın enerji ixracını daha effektiv halına gətirmək üçün vacib addımlardır. TÜRKİYƏ-nin dəstəyi ilə bu proses daha sürətli və effektiv həyata keçirilə bilər.

Türkiyə Azərbaycanın enerji ixracatında strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu iki ölkə arasında möhkəm əməkdaşlıq, regionun enerji təhlükəsizliyinə və iqtisadi inkişafına əhəmiyyətli töhfə verir. Türkiyənin coğrafi mövqeyi və infrastrukturu Azərbaycanın Avropa bazarlarına çıxışını asanlaşdırır, həmçinin regionun enerji balansını möhkəmləndirir. Bu əməkdaşlıq gələcəkdə daha da genişləndikcə, regionun enerji potensialını tam istifadə etmək imkanları artacaq. Lakin bu prosesdə əlavə investisiya və texnoloji yeniliklər lazımdır. Gələcəkdə Türkiyə və Azərbaycanın əməkdaşlığının nə qədər daha effektiv olacağı, regionun enerji rəqəmsal platformalarının inkişafı ilə bağlı təkliflər nə qədər uğurlu olacağı, vaxt göstərəcək.