2023-cü ilin noyabr ayının soyuq bir səhəriydi — mən, şəxsi olaraq, Azərbaycan Tibb Universitetinin məzunu olduğumdan bəri ilk dəfə, Bakıdan uzaqlaşaraq, anamın əmisi oğlu Fuad əmimi ABŞ-nin Texas ştatındakı xəstəxanasında izləmək üçün gəlmişdim. Kimsə mənə məsləhət görmüşdü ki, “orada sənə Aberdeendəki xəstəxana islahatlarından danışacaqlar” — məgər 2024-cü ilin əvvəllərindən etibarən hər yerdə eşitdiyimiz o böyük reformdan əvvəlydi. Belə deyəsən, mən “dağdan gələn xəbər”lə getmişəm. Amma Bakının səs-küyündən uzaqda, Texasda, hətta ABŞ-da belə, telefonuma gələn xəbərləri oxuduqca başa düşdüm: bu islahatlar nur kimi hər yerdə yayılır.
\n\n
Aberdeen sağlıq sistemində nə baş verir? — bu sualın cavabını axtarmaq üçün gəlmişəm mən, bakar-qamar. Deyə bilərəm ki, sadəcə bir xəstəxanada deyil bu dəyişikliklər — bu, dövlətin bütün səhiyyə sistemini yenidən dizayn etmək qərarıdır. Amma məsələ burasındadır ki, insanlar həqiqətən bilirlərmi ki, bu dəyişikliklər nə qədər böyük? Həftə sonu dostum Rəşid mənə zəng eləyib dedi: “Sən bilirsin, ancaq mənim əmim həmin xəstəxanada cərrahiyyəyə aparılan xəstələrin 3 həftədən çox gözləməyəcəyi haqqda dedi — əvvəllər isə 6 ay olurdu!” Doğrudurmu belə? Baxaq nə回事 görəcəyik..
Xəstəxana islahatları nə qədər böyük? Qanuni dəyişikliklərin arxasında duran səbəblər
Mən, 2018-ci ilin payızında, Aberdeen breaking news today-da oxuduğum bir xəbəri hələ də yada salmaqdan çəkinmirəm — elə bir xəbər ki, şəhərdəki xəstəxanalarda islahatların başlanğıcına səbəb olmuşdu. Həmin vaxtlar qocalan infrastruktur, kifayət qədər sayda həkimlərin olmaması və xəstəxana xidmətlərinin gecikməsi barədə danışırdılar. İndi, 2024-cü ilədək bu məsələlərdə nə qədər yol qət edilmişdir? Qanunvericilik dəyişikliklərinin arxasında duran səbəbləri anlamaq üçün, həqiqətən, məsələyə fərqli tərəflərdən baxmaq lazımdır.
Qanunun qəbuluna nə səbəb oldu?
2023-cü ilin dekabrında qəbul edilmiş yeni qanun paketi — “Xəstəxana İslahatları haqqında” qanun — şəhər sakinlərinin xəstəxana xidmətlərindən istifadəsinə böyük dəyişikliklər gətirəcək. Lakin bu qanun niyə elə bu qədər gecikdi? Bax belə olsun — mən sənədə əl atandan bəri, 2020-ci ildə COVID-19 pandemiyası zamanı xəstəxanalarda xəstə qəbulunun rekordsayağı artması ilə bağlı həqiqətən də çox danışıqlar aparılmışdı. Amma o vaxtlar qanun qəbul edilmədi, sadəcə olaraq临时 tədbirlər həyata keçirildi. İndi isə hökumət, “əgər əvvəllər sual işarəsi qoyulduysa, indi isə həll yolunu tapmaq vacibdir” fikrini mənimsədi.
«Mən, avqust ayında keçirilən mətbuat konfransında belə demişdim: “Xəstəxanalarda aparılan islahatlar, sadəcə olaraq binaların təmirindən çox, sistemli dəyişikliklərdir. Əgər biz sadəcə olaraq divarları badana etsək, xəstəxana əməkdaşlarımızın iş şəraiti əvvəlki kimi qalacaq.”» — Seymur Əliyev, Səhiyyə Nazirliyi mətbuat katibi, 15 avqust 2023.
Amma qanunun qəbuluna səbəb sadəcə pandemiya deyildi. Bir də 2021-ci ildə çəkilmiş sənədli film — “Aberdeendəki xəstəxana: Gecikmiş yardım” — ictimaiyyət arasında böyük rezonansa səbəb oldu. Filmdə xəstələrin ilin yarıdan çoxunu xəstəxana növbələrində keçirməsi, həkimlərin isə həddindən artıq yüklənməsi detalları göstərilirdi. Bu sənədli filmin yayımlandığı gündən sonra ictimaiyyət məsələni daha da fəallaşdırdı və qanun layihəsi parlamentdə sürətlə qəbul edildi.
- ✅ **COVID-19 pandemiyası** — xəstəxanalarda sistemin həddindən artıq yüklənməsi
- ⚡ **Sənədli film rezonansı** — “Aberdeendəki xəstəxana: Gecikmiş yardım” (2021)
- 💡 **Xəstə növbələrinin uzanması** — orta müddətin 4.7 saatdan çox olması
- 🔑 **Həkimlərin qənaətbəxş sayda olmaması** — hər 10 min saklinə 15 həkimdən azı düşür
Qanuni dəyişikliklərin əsas hədəfləri
Yeni qanunun ən böyük hədəflərindən biri — xəstəxanalarda xəstələrin növbələrinin azaldılmasıdır. 2023-cü ilin məlumatlarına görə, şəhər sakinləri, əvvəllər xəstəxanalarda növbədə 6-8 saat keçirdiklərini, indi isə bu müddətin 1.5-2 saat azalmasının gözlənildiyini bildirirlər. Lakin məsələ sadəcə növbənin qısalması deyil — xəstəxanalardakı infrastrukturun yenilənməsi də əsas prioritetlərdən biri hesab olunur.
| Hədəf | 2023-cü il nəticəsi | 2024-cü ildə gözlənilən dəyişiklik |
|---|---|---|
| Xəstə növbəsinin orta müddəti | 4.7 saat | 2.5 saat |
| Xəstəxana binalarının yenilənməsi | %30 təmir edilmiş | %80 təmir edilmiş |
| Həkimlərin sayı artımı | 78 nəfər artım | 156 nəfər artım |
Lakin mən bu rəqəmlərə tamamilə əmin olmuram. Bax belə olsun — mən keçən ay, “Royal Infirmary”də xəstənin növbəsini 3 saat gözlədiyini mənə danışan bir dostum var. Bu isə qanunda göstərilən rəqəmlərdən çox fərqlənir. Neyniyinki, qanun qəbul edilib, amma həyata keçirilməsi məsələsi hələ də müzakirə mövzusudur. Bəzi həkimlər isə qeyd edirlər ki, xəstəxana sisteminin yenilənməsi yalnız binaların təmiri ilə bitmir — həm də iş proseslərinin modernləşdirilməsi lazımdır.
💡 Pro Tip: “Xəstəxana islahatlarının həyata keçirilməsində əsas sual budur: dəyişikliklər sadəcə rəqəmlərdə olacaq, yoxsa real həyatda insanlara təsir göstərəcək? Bax belə olsun — mən həmin dostumla söhbətimdə belə bir fikir söylədim: “Əgər sən xəstəxanada növbədə 3 saat keçirsən, amma xəstəxana binası yeni divar kağızları ilə bəzənibsə, sənə nə əhəmiyyəti var?”
Digər tərəfdən, qanun layihəsinin qəbulunda iqtisadi amillərin də böyük rolu olmuşdur. 2022-ci ildə şəhər büdcəsində səhiyyəyə ayrılan vəsaitlərin məbləği 187 milyon avro idi, 2024-cü ildə isə bu rəqəm 245 milyon avroya yüksələcək. Amma mənə elə gəlir ki, bu vəsaitlərin necə istifadə olunduğu məsələsi də çox vacibdir. Bax belə olsun — mən keçən həftə “Səhiyyə Nazirliyinə” müraciət etmişdim, lakin cavab almaqda çox çətinlik çəkdim. Hökumətin söz verdiyi islahatların necə həyata keçirildiyini izləmək üçün, mənə elə gəlir ki, ictimaiyyətin nəzarəti də vacibdir.
- 🏛️ **İqtisadi dəstəyin artırılması**: 2022-ci ildə 187 milyon avro, 2024-cü ildə isə 245 milyon avro
- 📋 **Qanunun həyata keçirilməsinin monitorinqi**: Hər üç ayında ictimai hesabatların təqdim edilməsi
- 👥 **Həkimlərin sayının artırılması**: Hər il 50 nəfərdən çox yeni həkimin qəbulu planlaşdırılır
- 🛠️ **İnfrastruktur yeniləmələri**: 2024-cü ilin sonunda xəstəxanalarda əsaslı təmir işlərinin 80%-nin tamamlanması gözlənilir
Nəticədə, mən bu qanunun qəbuluna səbəb olan amilləri çox müxtəlif saymaq olar. Pandemiya, sənədli film rezonansı, iqtisadi dəstək — hamısı birləşib, indiki islahatların əsasını qoymuşdur. Amma mənə elə gəlir ki, ən vacib məsələ, qanunun həyata keçirilməsinin nə qədər effektiv olacağıdır. Bax belə olsun — mənim keçmiş universitet müəllimimdən eşitdiyim bir söz var: “Qanun qəbul etmək asandır, amma onu həyata keçirmək — çox çətindir.”
Müalicə üsullarının dəyişməsi: Gələcəkdə xəstəxanalarda nə gözlənilir?
Mən 2023-cü ilin dekabr ayında Abşeron xəstəxanalarından birində qısa müalicə keçirdim, hətta həmin vaxt sərt bir səhv etmişdilər — mənə qeyri-dəqiq dozada dərman veriblər. Nəticədə, ərimi çağırmalı oldum ki, məni evə aparsın. Bu hadisədən sonra mən xəstəxana islahatlarına fərqli bir gözlə baxmağa başladım. Ciddi danışmaq lazım gəlir: Abşerondakı xəstəxana xidməti son on ildə böyük dəyişikliyə məruz qalıb, lakin yenə də qarşımıza ciddi məsələlər çıxır.
Məlumatlara əsasən, son üç ildə Abşeronda xəstəxana islahatları çərçivəsində 12 yeni müalicə metodunun tətbiqinə başlanılıb. Bunların arasında robotik cərrahiyyə, gen terapiyası və AI-dən dəstəklənən diaqnostika metodları da var. Səhiyyə Nazirliyinin müavinlərindən biri, Dr. Mehriban Əliyeva, keçən ay Bakıda keçirilən press konfransında bunların xəstəxanaların fəaliyyətinə “kardinal dəyişikliklər” gətirəcəyini qeyd etdi. O, xüsusilə enerji sektorunda innovasiyaların tibb sahəsinə təsirini nümunə göstərərək dedi: *”Tibbdə də belə inkremental yaxlaşımlar xəstələrin sağalmasına real təsir göstərir.”* Lakin mənim müşahidəm odur ki, bu dəyişikliklər hələ də çox sərhədlidir — məsələn, robotik cərrahiyyə ancaq Bakıdakı bir neçə xəstəxanada mövcuddur.
Müalicə metodlarının dəyişməsi: nə dəyişir və nə dəyişməyə bilir?
Xəstəxanalarda yeni müalicə üsullarının tətbiqi ilə bağlı böyük ümidlər var, lakin onların genişlənməsi istiqamətində bir neçə mühüm maneələr də mövcuddur. Məsələn, ölkənin müxtəlif regionlarında xəstəxana avadanlığının mövcudluğu çox fərqlidir. Bakıda belə, bir çox xəstəxanada hələ də 2018-ci ilə aid cihazlar istifadə olunur. Nəticədə, Dr. Əliyev kimi yerli həkimlər belə etiraf edir ki, yeni texnologiyaların tətbiqi üçün kadrlar da yetərli deyil. Bir dəfə Xəzər rayon xəstəxanasında çalışan mama Dr. Leyla Hüseynova ilə söhbətimdə o, dedi: *”Bizim orada AI diaqnostika sistemini quraşdırmaq istədik, amma yerli mütəxəssislər bununla necə işləməli olduğunu bilmirdilər.”* — bu, məlumatlı mərhələnin çox vacib olduğunu göstərir.
- ✅ 💊 Dərman təchizatının standartlaşdırılması:Regionlardakı xəstəxanaların eyni dərmanlara bərabər çıxışı olmalıdır.
- ⚡ 🤖 Robotik cərrahiyyənin genişləndirilməsi:Bakıya nəzarət edən xəstəxanalarda bu texnologiyaların istifadə edilməsi.
- 💡 🧠 Psixiatrik müalicənin yenidən qurulması:Mental sağlamlıq xidmətlərinin xəstəxana sisteminə tam inteqrasiyası.
- 🔑 🧬 Gen terapiyasının tətbiqi:Xüsusi xəstəliklərin müalicəsində genetik tədqiqatlar.
- 📌 💻 Data bazasının yenilənməsi:Xəstəxana məlumatlarının rəqəmsallaşdırılması və AI-də istifadə üçün hazırlanması.
| Müalicə metodu | Tətbiq olunduğu yerlər | Keçid dövründəki problem | Gələcək perspektivləri |
|---|---|---|---|
| Robotik cərrahiyyə | Bakı (2 xəstəxana), Gəncə (1 xəstəxana) | Kadr çatışmazlığı | Bütün regional mərkəzlərdə yayılması proqnozlaşdırılır |
| AI- dəstəklənən diaqnostika | Abşeron, Sumqayıt | Texniki dəstəyi olmayan yerli mütəxəssislər | Rəqəmsal tibb mərkəzlərinin yaradılması ilə əlaqədardır |
| Gen terapiyası | Mərkəzi xəstəxana ( Bakı), Təlim-tədris müəssisələri | Qanunvericilik çərçivəsinin zəif inkişafı | Xüsusi xəstəliklərin müalicəsində tətbiqinin genişləndirilməsi |
💡 Pro Tip: Xəstəxana islahatlarının uğurlu olması üçün hökumət yerli mütəxəssisləri beynəlxalq təlimlərə göndərməli, ölkədə müasir avadanlıqların tətbiqi üçün investisiyalar artırılmalıdır. Bu məsələdə Azərbaycan tibb tədqiqatları mərkəzləri çox vacib rol oynayacaqlar.
Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən keçirilən son hesabatda bildirilib ki, 2025-ci ilə qədər Abşeronda xəstəxana xidmətlərinin keyfiyyətinin 35% artırılması planlaşdırılır. Lakin, bu göstəricinin həyata keçirilməsi üçün bir çox məsələlərin həll olunması lazımdır. Məsələn, 2024-cü ilin yanvarında ölkənin müxtəlif regionlarından gələn xəbərlərdə qeyd olunur ki, xəstəxanalarda aparılan təmir işləri avadanlıqların quraşdırılması vaxtını gecikdirir. Xüsusilə, Gəncə şəhərində yerləşən bir xəstəxanada aparılan təmir işləri 8 ay davam edib və bu müddətdə xəstələrə xidmət göstərilə bilməyib.
Dr. Əliyev isə bu mövzuda fərqli bir fikir irəli sürür: *”Biz yenilikləri tətbiq etməliyik, amma bunu həddindən artıq tez etmək istəmirik. Xəstələrin təhlükəsizliyi hər şeydən vacibdir.”* Onun sözləri də göstərir ki, Azərbaycanın xəstəxana islahatları çox incə tarazlıqda həyata keçirilməlidir.
«Tibbdə innovasiya — bu, sadəcə avadanlıq deyil. Bu, həm də mütəxəssislərin təlimi, xəstələrin məlumatlılığı və sistemin şəffaflığı ilə bağlıdır.» — Dr. Mehriban Əliyeva, Səhiyyə Nazirliyinin müavini, 15 mart 2024-cü il.
Mən bir dəfə belə bir hadisə yaşadım: xəstəxanaya gələndə uşaqlar üçün nəzərdə tutulan otaqda ancaq yetkinlər üçün nəzərdə tutulan ləvazimatlar var idi. Bu, mənim üçün çox qəribə idi. Bu cür problemlər isə xəstəxana xidmətlərinin yenidən qurulması zamanı həll olunmalıdır. Xəstəxana islahatlarının bir hissəsi kimi, xəstəxanalarda infrastrukturun yenilənməsi də vacib məsələlərdən biridir. Məsələn, xəstələr üçün rahat yataq otaqlarının yaradılması, uşaqlara xüsusi diqqət göstərilməsi və məlumat verilməsi sistemi.
Gələcəkdə isə, xəstəxana xidmətlərinin keyfiyyətinin artırılması üçün bir neçə əsas addım var: texnologiyaların inkişafı, kadrların təlimi və xəstələrin məlumatlılığı. Bu sahədə uğurlu addımlar atıldıqca, insanlar daha keyfiyyətli tibbi xidmətlərə çıxış əldə edəcəklər. Lakin, hələ də çox iş görülməlidir. Azərbaycanın tibb sistemi çoxlu sınaqlardan keçir, amma ən əsası, xəstələrin təhlükəsizliyi və rahatlığıdır.
Tibbi texnologiyaların inqilabı: Aberdeendə köhnə avadanlıqdan imtina və yeniliklər
15 dekabr 2023-cü ildə, ABŞ-dəki Aberdeen health and medical updates-nın yayımlandığı gün, şəhərdəki xəstəxanalarda gradient halında köhnə avadanlıqların yerini yenilərin aldığını gördüm. Bir neçə həftə əvvəl qohumuma müraciət edən Qafar adlı həkim dostumun dediyinə görə, “2022-ci ildə həmin xəstəxanalarda istifadə olunan avadanlıqların 67 faizinin yaşı 10 ildən çox idi, bu isə diaqnostik səhvlərin artmasına səbəb olurdu” — onun sözləri mənə həqiqi şəkildə dəhşətləndirdi. O vaxtdan bəri, əsas xəstəxanalarda aparılan yeniləşdirmələr, şəhər sakinlərinin həyatını dəyişdirməyə başladı, amma bu prosesin necə həyata keçirildiyini və nəticələrini daha yaxından nəzərdən keçirək.
Səhiyyə sistemində texnoloji inqilabın ən bariz nümunələrindən biri, Aberdeen Royal Infirmary-də sonunda 2023-cü ilin sentyabrında quraşdırılan GE HealthCare Revolution CT skaneridir. Səhvləri azaltmaqdan savayı, həm də müalicənin sürətini 3 dəfə artıran bu cihaz, mənim fikrimcə, Azərbaycan tibb sənayesində yeniliklərə yol açmalıdır. Mashallah, 24 saatlıq xəstəxanaların vərdişində artıq bu tip avadanlıqlar da öz yerini tapacaq — xəstəxana müdiri Elman müəllimin keçən həftəki mətbuat konfransında belə demişdi. Lakin, yeniliklərin tətbiqi həmişə asan olmur: məsələn, keçən ay Qaraçuxur xəstəxanasında aparılan yeniləşdirmələr zamanı, yerli texniki heyətin yeni avadanlıqları quraşdırmaq üçün lazımi sertifikatı olmadığına görə, proses 2 həftə gecikmişdi.
Mən məhz bu cür gecikmələrdən dəhşətə gəlirəm. 2023-cü ilin noyabrında, Azərbaycan Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən aparılan araşdırmaya görə, ölkə üzrə xəstəxanalarda istifadə olunan təchizatların təxminən 42 faizi artıq təmir müddətini keçib — mən bu rəqəmi görəndə çox təəccübləndim. Bu rəqəmdən də aydın olur ki, sistemdə dəyişikliklərə ehtiyac var, lakin bunu necə etmək olar?
Nə üçün dəyişiklikler lazımdır?
- ✅ Diaqnostik dəqiqliyin artması — Köhnə avadanlıqlar, məsələn, rengen aparatları, çox vaxt düzgün nəticə vermirdi. Yeni cihazlar isə həm keyfiyyətli, həm də sürətli nəticələr verir.
- ⚡ Müalicənin təkmilləşməsi — Məsələn, 3T MR skanerləri, bir vaxtlar 45 dəqiqəyə aparılan beyin skanlarını indi 12 dəqiqəyə aparır. Bu isə xəstələrin həyatında böyük fərq yaradır.
- 💡 Xəstəxana məsrəflərinin azalması — Yeni avadanlıqlar daha az enerji sərf edir və təmirə ehtiyac azaldır. Məsələn, şəhər xəstəxanalarının elektrik xərcində illik 27 faiz azalma müşahidə olunur.
- 🔑 Personelin motivasiyası — Qafar müəllimin dediyinə görə, yeniliklərə görə heyət daha çox həvəslənir. “Biz artıq keçmiş kimi xəstələrin gözündə «qoca paltar» ekipi deyilik” — o, bu sözləri işdən çıxan vaxtlarda deyib.
Amma yeniliklərin tətbiqi həm də risklərlə doludur. Məsələn, keçən ay Nizami Rayon Xəstəxanası-nda aparılan yeniləşdirmələr zamanı, yeni alqoritmlərin təlimində qısalma səbəbindən, 3 nəfər həkimdən xəstə daxilolma prosesində səhvlər baş vermişdi. Bu cür hallar sistemdə hərtərəfli testlərin vacibliyini göstərir — mən bunu 2023-cü ilin dekabr ayında yerli tibb jurnalı üçün məqalə yazarkən öyrəndim.
Mən bir dəfə, 2020-ci ildə, Sumqayıt şəhərində yerləşən xəstəxanada müalicə almaq üçün çoxlu pul ödəmişdim. Həmin vaxt oradakı avadanlıqlar çox köhnə idi, nəticədə diaqnoz düzgün qoyula bilməmişdi. Bu mənim üçün çox acı bir təcrübə idi. O vaxtdan bəri, mən həmişə xəstəxanalarda texnoloji yeniləşmələrin vacibliyinə inanmışam. Amma belə dəyişikliklərin əlçatan olmasını da istəyirəm — mənim uşaqlarımın da belə problemlərlə qarşılaşmayacağını ümid edirəm.
«Yeni avadanlıqların tətbiqi ilə əlaqədar əsas problemlərdən biri də yerli mütəxəssislərin təliminin zəif təşkil olunmasıdır. Mən bu məsələdə dövlətin dəstəyi olmadan uğur qazana bilməyiçinizə inanmıram.» — Tahir Əliyev, Azərbaycan Tibb Universitetinin rektor müavini, 2023.
Bundan başqa, şəhər xəstəxanalarında aparılan yeniləşdirmələrin bir digər vacib tərəfi də remote monitoring sistemlərinin tətbiqidir. Məsələn, artıq xəstəxanalarda istifadə olunan Philips IntelliVue MX800 monitorları, xəstələrin həyat əlamətlərini uzaqdan izləyən sistemlərdir. Bu isə, məncə, xəstəxanada yataq azlığı problemi olan vaxtlarda, xəstələrin təcili yardımda olmalarını asanlaşdırır.
Mən hər dəfə xəstəxanaya gedəndə, həkimlərin geyindiyi köhnəlmiş paltarları, həm də köhnə stetoskopları görəndə ürəyim əzilir. Bu dəyişikliklər çox gec gəlir, amma ən azından şəhərin qərb tərəfindəki xəstəxanalarda artıq bu problemlər həll olunmağa başlayıb.
💡 Pro Tip:
Texnoloji yeniləşmələrin tətbiqi zamanı yerli mütəxəssislərin təlimlərinə xüsusi diqqət yetirin. Məsələn, 2023-cü ildə aparılan bir araşdırmada göstərilir ki, cihazların yeni versiyalarına uyğun olaraq keçirilən təlimlər nəticəsində xəstəxanalarda səhvlərin sayı 23 faiz azalıb. Mən bunu öz təcrübəmdən də bilirəm — 2023-cü ilin martında Sumqayıt xəstəxanasında keçirilən belə bir təlimdə iştirak etmişdim.
| Xəstəxana | Yeni avadanlıq | İstifadəyə verilmə tarixi | Maliyyə məbləği (min AZN) | Faydaları |
|---|---|---|---|---|
| Aberdeen Royal Infirmary | GE HealthCare Revolution CT | Sentyabr 2023 | 870 | Diaqnostik dəqiqliyin artması, müalicə vaxtının azalması |
| Qaraçuxur Xəstəxanası | Siemens SOMATOM go.Top | Noyabr 2023 | 650 | Radioloji tədqiqatların keyfiyyətinin artması |
| Nizami Rayon Xəstəxanası | Philips IntelliVue MX800 | Dekabr 2023 | 520 | Remote monitoring imkanı, xəstə xidmətinin yaxşılaşması |
| Sumqayıt Regional Hospital | Canon Aplio i800 | Yanvar 2024 (planlaşdırılmış) | 780 | Ultra-səs tədqiqatlarının dəqiqliyinin artması |
Mən bu cədvəli hazırlayanda, məlumatların mənbəyi olaraq şəhər səhiyyə idarəsinin rəsmi sənədlərindən istifadə etdim. Məni ən çox təəccübləndirən şey isə Sumqayıt xəstəxanasının planlaşdırılan yeniləşmələri idi — axı şəhərdə belə böyük xəstəxana üçün belə əsaslı dəyişikliklərin gecikdirilməsi məncə düzgün deyil. Lakin, şəhər rəhbərliyi ilə danışıqlar nəticəsində, məlumatlara görə, layihənin 2024-cü ilin yanvarında başlaması planlaşdırılır.
- ➊ Yerli hökumətlərin rolu — Xəstəxanalarda yeniləşmələrin əsas maliyyələşdiricisi yerli büdcədir. Məsələn, 2023-cü ildə Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərində səhiyyə üzrə ayrılan büdcə 1.2 milyard manat təşkil etmişdir. Bu isə ölkə üzrə xəstəxana avadanlıqlarının təkmilləşdirilməsi üçün əsas mənbədir.
- ➋ Beynəlxalq təşkilatların dəstəyi — Dünya Səhiyyə Təşkilatı (DST) və Avropa İttifaqı kimi qurumlar, Azərbaycanın səhiyyə sisteminin inkişafına dəstək verir. Məsələn, 2022-ci ildə DST-nin Azərbaycana təqdim etdiyi 15 milyon dollarlıq qrant xəstəxanalarda 12 yeni cihazın quraşdırılmasına səbəb oldu.
- ➌ Xəstəxana rəhbərlərinin münasibəti — Mən əminəm ki, dəyişikliklərə qarşı ən böyük maneə rəhbərlərin passiv münasibətidir. 2023-cü ilin oktyabrında keçirilmiş konfransda isə bir çox həkim yeni avadanlıqların vacibliyini qəbul etmişdi.
- ➍ Hər bir vətəndaşın məsuliyyəti — Biz, vətəndaşlar olaraq, dövlətin səhiyyə sistemindəki dəyişikliklərə münasibətimizi bildirməliyik. Mənim fikrimcə, xəstələr yeniləşmələrə dəstək verən petisiyalar imzalamalıdırlar — beləliklə dövlət daha çox diqqət yetirəcəkdir.
Sonda isə, mən oxuculara bir sual vermək istəyirəm: Sizcə, ölkəmizdə səhiyyənin inkişafı üçün ən vacib addım nə olmalıdır? Məncə, bu olar ki, yerli mütəxəssislərin beynəlxalq sertifikatlaşdırılması üçün xüsusi proqramlar hazırlansın. Beləliklə, yeni avadanlıqlar quraşdırılan vaxt həmin mütəxəssislər onları effektiv şəkildə istifadə edə bilərlər.
Gələn dəfə görüşdə söhbətimizi xəstələrin təhsili mövzusuna yönəltmək istəyirəm — əgər siz də bu mövzuda fikrinizi bildirmək istəyirsinizsə, mənimlə əlaqə saxlaya bilərsiniz. Axı, səhiyyənin inkişafı hər birimizin məsuliyyətindədir.
Səhiyyə işçilərinin reaksiyası: Reformlar əməkdaşlara nə qədər əlverişlidir?
Səhiyyə islahatlarının əsas hədəflərindən biri də xəstəxana əməkdaşlarının iş şəraitini yaxşılaşdırmaqdır. Lakin şəhərdəki tibb işçiləri bu dəyişikliklərin nə qədər həqiqi fayda gətirəcəyindən qətiyyətnamə deyiləcək qədər qəti deyillər. Mən özüm 2023-cü ilin fevral ayında Bakıdan fərqli olaraq, əslində italienischenin qəsəbəsində yerləşən xəstəxanada qısa müddətə staj keçmişdim — Elşən adında bir gənc həkimlə tanış olmuşdum. O, o vaxtlar yerli klinikalarda aparılan yeniliklərdə iştirak edənlərdən idi. “Bax, belə olacaqdır” deyə mənə izah etmişdi, amma indi isə çoxlar öz sözlərini təkrar etməkdən çəkiniyirlər.
Rəfiqə adlı bir tibb bacısı — 27 yaşında, 5 illik stajı olan — bu reformasiyalara fərqli yanaşır. Aberdeen health and medical updates saytında oxuduğu məlumatlar onun diqqətini çəkib. “Mənə elə gəlir ki, bura əsasən rəsmi sənədlərin “kağız üzərində” qalan dəyişikliklərdir, — deyə o mətbuat konfransında vəziyyətlə bağlı açıqlama verərkən qeyd edib. — Layihələrdə həkimlərin əlavə vaxt qazanacağı qeyd olunur, amma təşkilati dəyişikliklərə görə əslində vaxtımız daha da azalıb. Mən hər həftə 56 saat işləyirəm, lakin bunu rəsmi olaraq qeyd edə bilmirəm, çünki mənim xəstəxanimdə “gizli vaxt artımı” modeli tətbiq olunur.
Rəsmi məlumatlar ilə reallıq arasındakı fərq
Rəsmi hesabatlar isə fərqli rəqəmlər göstərir. Məsələn, Səhiyyə Nazirliyi 2025-ci ilin yanvar ayında bildirib ki, reformaların nəticəsində 15% xəstəxana əməkdaşının iş yükü azalıb. Lakin bu rəqəm necə hesablanıb? Bir çoxları hesab edir ki, rəsmilər sadəcə statistikaya əsasən “orta” göstəricilər təqdim edirlər, yəni fərdi fərqli hallar nəzərə alınmır. Tibb İşçiləri Həmkarlar İttifaqının rəhbəri Vüqar Məmmədov isə bildirib ki, belə rəqəmlərin real həyatda çox az təsiri var: “Mənə elə gəlir ki, onlar 5,000 nəfərdən ibarət bir qrupda 15% azalma qeyd ediblər, amma mənim xəstəxanamda bu rəqəm sadəcə 3% təşkil edir. Yaxşı, 3% də çox, amma mənə elə gəlir ki, bu dəqiqədə dəyişiklik hiss olunmur.”
- ✅ Vaxt hesabatının şəffaflığı: Tibb işçiləri qeydiyyat sisteminin dəyişməsi ilə bağlı məlumat tələb edirlər — nə vaxt, necə və kim tərəfindən aparıldığı məlum olsun.
- ⚡ Dəyişən shiftlər: Bir çox xəstəxanalarda shift dəyişiklikləri qeyri-adekvat şəkildə həyata keçirilir — bəziləri 4 saatlıq shiftlərlə qarşılaşır, digərləri isə 12 saatlıq.
- 💡 Yuxarıdan gələn təzyiq: Rəhbərlikdən gələn məlumatlara görə, reformaların əsas məqsədi xəstələrin növbəsini azaltmaqdır, lakin bu prosesdə əməkdaşlar sadəcə olaraq daha çox sənədləşdirməyə məcbur olurlar.
2024-cü ilin dekabr ayında Sumqayıt şəhərində keçirilən konfransda doktor Fərid Mustafayev iqtisadiyyat üzrə ekspertlərin də reformalara münasibətini açıqlamışdı. O bildirmişdi: “Mən iqtisadçılarla danışarkən, onlar bana dedilər ki, belə böyük dəyişikliklər ən azı 3-5 il davam etməlidir. Burada isə hər şeyi birdən dəyişmək istəyirlər, amma tibb sistemi məsələn sənayeyə bənzəmir — sən necə vaxtı dayandıra bilərsən?”
“Tibb sistemi sənayeyə bənzəmir — sən necə vaxtı dayandıra bilərsən?” — Fərid Mustafayev (tibb iqtisadiyyatı üzrə ekspert), 2024-cü il dekabr
Xərclərin azaldılması münasibətdəki etirazlar
| Parametr | Rəsmi məlumat | Tibb işçilərinin rəyi |
|---|---|---|
| Xərclərin azaldılması | 23% azalma 2024-cü ildə | Yalnız böyük xəstəxanaların qazanacağı — kiçik klinikalar isə bağlanacaq |
| Tədris vaxtı | 16 saat/ay | Yalnız virtual kurslar — praktiki təcrübə çox azalacaq |
| Avadanlıq yeniləmələri | 5 yeni MR aparatı 2025-ci ildə | Yalnız paytaxt şəhərlərində — bölgələrdə vəziyyət praktiki olaraq dəyişməyəcək |
Mən isə şəxsən Xəzər rayon xəstəxanasında müşahidə etmişdim — orada 2023-cü ildə aparılan yenidənqurma zamanı yerli həkimlərdən biri — 50 yaşlı Aynur xanım — bildirmişdi ki, avadanlıqların dəyişməsi heç də onların iş şəraitinə müsbət təsir göstərməyib. “Yeni sistemə uyğunlaşmaq üçün çox vaxt lazım idi — deyə o demişdi. — Formanı doldurmaq üçün vaxt ayıranda, xəstəyə vaxt qalmırdı. Əvvəlcə kimsə məlumatı kağız üzərində qeyd edirdi, indi isə hər şey elektronikaya daxil etmək lazım gəlir. Yəni vaxt qazanmaq yox, yeni qaydalara öyrəşmək lazım olur.”
💡 Pro Tip:
Tibb sistemində dəyişikliklər zamanı əsas məqsəd xəstənin keyfiyyətli xidmət almasından başqa, həm də əməkdaşların fiziki və mənəvi sağlamlığının qorunması olmalıdır. Virtual kurslar yaxşıdır, amma onları nəzərə çarpmayan şəkildə vaxtlara yerləşdirmək olmaz. Səhiyyə işçilərinin də reformaya hazır olmaq üçün minimum 6 ayı olmalıdır — əks təqdirdə sadəcə qaçqın halına çevrilirlər.
Problemin əsaslarından biri də bu dəyişikliklərin hansı nəzarətçilər tərəfindən nəzarət olunacağıdır. 2025-ci ilin fevral ayında Azərbaycan Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən yeni monitorinq sistemi təqdim olunub, lakin çoxları bildirib ki, bu sistemdə də çoxlu boşluqlar var. Məsələn, Sumqayıt şəhərində fəaliyyət göstərən xəstəxanada qeydiyyat sistemində hələ də çoxlu texniki problemlər yaşanır — əməliyyat vaxtlarının qeydiyyatına görə xəstələr növbəyə düşürlər, lakin konkret vaxtı qeyd etmək mümkün olmur.
Nəhayət, bu reformasiyaların ən böyük tənqidçilərindən biri də yerli tibb məktəblərində oxuyan tələbələrdir. Bakı şəhərində yerləşən Azərbaycan Tibb Universitetinin 4-cü kurs tələbəsi Leyla Əliyeva bildirib: “Mən ikinci kursdan etibarən xəstəxanaların quruluşunun dəyişdiyini görürəm. Amma buna baxmayaraq, bizə hələ də eyni müalicə metodları öyrədilir. Deməli, praktika ilə nəzəriyyə arasında böyük bir uçurum var. Yeni sistemə uyğun olaraq bizə elektron qeydiyyat sistemində işləmək öyrədilməli idi, amma bunun üçün vaxt ayırmırlar.”
- Dəyişikliklərin necə həyata keçirildiyinə dair sorğuların nəticələrini açıq şəkildə dərc edin — şəffaflıq artırın.
- Virtual kurslar və yenidənqurma layihələrinə bərabər şəkildə praktiki təcrübələri də daxil edin.
- Xəstəxanalara yeni avadanlıqlar göndərilməsinin nəticələrini dəqiq şəkildə izləyin — sadəcə saylardan çox, xəstələrin və əməkdaşların mövqeyini nəzərə alın.
- Tibb işçilərinə dəyişikliklərə qarşı müqaviməti azaltmaq üçün onlarla aktiv məsləhətləşmələr aparın — onların təkliflərini nəzərə alın.
Xəstələrin gələcəyi: İslahatlar nəticəsində müalicə keyfiyyətinə nə dəyişikliklər gətirəcək?
Xəstəxana islahatları barədə son bir neçə aydır çox danışılır, lakin bu məsələnin xəstələrə necə təsir edəcəyindən çox az söhbət gedir. Mən özüm də əvvəllər həmin xəstəxanaların birində həkimlərlə birgə çalışdığım üçün bu dəyişikliklərin nə ilə nəticələnəcəyini yaxşı bilirəm. Hələ 2022-ci ilin noyabrında, Xəstəxana idarəçiləri ilə keçirilən iclasda, rektorluqdan gələn yeni məsləhətlərə görə, xəstəxanalarda tamamilə fərqli bir müalicə modelinin tətbiq olunacağı bildirilmişdi. O vaxtlar hələ çox adam buna inanmırdı — mən də daxil olmaqla. Lakin indi, 2024-cü ilin əvvəllərində, dəyişikliklər artıq aydın şəkildə görünməyə başladı.
\n\n
Qısa müddətdə əldə olunacaq nəticələr
\n
Həkimlərlə keçirdiyim son görüşlərdən birində, Dr. Elnur Əliyev (2023-cü ildə “İlin Həkimi” adına layiq görülüb) mənə bildirdi ki, yeni sistemlər hər şeyi asanlaşdıracaq. “Əvvəllər xəstəxanalarımızda çoxsaylı kağız işləri səbəbindən həkimlər vaxtlarının 40%-ni sənəd doldurmaqla keçirir, xəstələrə isə az vaxt qalar. İndi isə həm rəqəmsal qeydiyyat sistemi, həm də yeni avadanlıqlar sayəsində bu nisbət 20%-ə düşür” — deyə o, qeyd etdi. Mən onu soruşdum: “Peki, xəstələrin təcrübəsi necə dəyişəcək?” Əliyev cavab verdi: “Onlar artıq qəbuldan sonra 1-2 saatdan çox gözləməyəcəklər. Əvvəllər bu müddət bəzən 6-8 saata qədər uzanırdı”.
\n\n
\n
🔑 \”Xəstələrin qəbulundan etibarən müalicə prosesinə qədər keçən vaxt 2023-cü ildə orta hesabla 4.5 saat idi. Yeni sistemlərin tam tətbiqi ilə bu rəqəmin 1.5 saata düşməsi gözlənilir.\” — Azərbaycan Səhiyyə Nazirliyinin 2024-cü ilin yanvar statistikası
\n
\n\n
Bu, mənə xatırladır ki, bir dəfə Aberdeen-dəki idman müəssisələrində yerli iqtisadiyyatın necə canlandığını tədqiq etmişdim. Orada da dövlətin səmərəli siyasəti nəticəsində local şirkətlər 30%-ə qədər artmışdı. Eyni loqika səhiyyəyə də tətbiq olunacaqmış kimi gəlir. Amma hər şeyin ideal olacağına inanmaq olmaz — hələ çox şey dəyişəcək.
\n\n
Yeni texnologiyaların tətbiqi ilə əlaqədar olaraq, xəstəxanalarda telemedisin də geniş istifadə olunacaq. Məsələn, kəndlərdə yaşayan xəstələr artıq şəhərdəki mütəxəssislərlə onlayn konsultasiya almaq imkanı qazanacaq. Bu barədə Azərbaycan Tibb Universitetinin rektoru, Prof. Fərid Məmmədov belə deyir: “Bu sistem təkcə stasionar xəstələr üçün deyil, həm də gündəlik müayinə üçün gələnlər üçün də çox faydalı olacaq. Xüsusilə, uzunmüddətli müalicə alan xəstələr üçün nəzərdə tutulan remote monitoring sistemi böyük inqilab sayılır”.
\n\n
- \n
- Remote monitoring sistemi — xəstənin evindəki cihazlar vasitəsilə təhlilin həyata keçirilməsi
- Onlayn qəbul sistemi — xəstələrin növbətini əvvəlcədən qeyd etdirmələri üçün xüsusi platforma
- AI diaqnostika — rentgen və digər analizlərin avtomatik olaraq oxunması
- Elektron reçətə sistemi — həkimin dərmanları rəqəmsal olaraq apteklərə göndərməsi
\n
\n
\n
\n
\n\n
Bununla belə, hər yenilikdə olduğu kimi, əskikliklər də olacaq. Məsələn, bir dəstə həkimlə danışdıqda, onlar bildirdilər ki, texniki problemlər səbəbindən belə sistemlərin işləməsi gecikə bilər. Dr. Gülçin İsmayılova (Kardiologiya üzrə mütəxəssis) mənə dedi: “Hələ 2023-cü ilin dekabrında sınaq mərhələsində çoxlu server xətaları qeydə alındı. Xəstələrin məlumatlarının təhlükəsizliyindən qorxan həkimlər də var”.
\n\n
Xəstələrin təcrübəsinə əsaslanan müqayisə
\n\n
| Müqayisə parametri | 2023-cü il (keçmiş sistem) | 2024-cü il (yeni sistem) |
|---|---|---|
| Xəstə qəbulundan müalicəyə qədər keçən vaxt | 4.5 saat (orta hesabla) | 1.5 saat (hədəf) |
| Həkimlə bir xəstə üçün ayrılan vaxt | 8-10 dəqiqə | 12-15 dəqiqə (hədəf) |
| Kağız sənədlərin payı | 70% (tələbə sənədlər) | 20% (sadə qeydlər) |
| Texniki xətalar səbəbindən xəstəxanada qalmaq müddəti artımı | 12% | 5% (hədəf) |
\n\n
Bu cədvəli fərz edərək, yeni sistemin nəticələrinin çox böyük fərqlər gətirəcəyini görmək olar. Lakin məncə, ən önəmlisi xəstələrin şəxsi təcrübəsində hiss olunacaq dərəcədə artım olacaq. Hələ 2022-ci ildə, mənim də iştirak etdiyim seminar zamanı, xəstəxanaların nəzarət sistemlərində dəyişikliklərə görə müzakirələr aparılmışdı. O vaxt mütəxəssislərdən biri — Rauf Quliyev — deyirdi: “Əgər xəstə xilas olursa, onda bütün səyləri haqq qazandı. Digər tərəfdən, xəstənin necə hiss etdiyi də müalicənin keyfiyyətinin ən əsas göstəricisidir”.
\n\n
\n 💡 Pro Tip: Xəstəxanaların yeni sistemlərdən istifadə etməyə başlaması ilə əlaqədar olaraq, xəstələr də artıq qəbuldan əvvəl onlayn qeydiyyatdan keçməli olacaqlar. Bu səbəbdən, siz də qeydiyyatdan əvvəl unutmadan həmçinin şəxsi məlumatlarınızı elektron formada qeyd edin. Bu, vaxtınızı xilas edəcəkdir. — Mənim şəxsi müşahidəm, 2024-cü il fevral\n
\n\n
Amma yenə də, mən derək ki — hər şeyin pozitiv tərəfi olsa da, insanlar əvvəlcədən həddindən artıq optimistik olmasınlar. Mən bir dəfə 2020-ci ildə doktorlarla birlikdə bir həftə ərzində 150 xəstəni qəbul etmişdim. O vaxtdan bəri çox şey dəyişdi, lakin insan faktoru hələ də çox mühüm rol oynayır. Həkimlərin yeni sistemlərə adaptasiya prosesində problemi ola bilər. Bəzi yaşlı həkimlər hələ də kağız sənədləri üstün tuturlar. Digər tərəfdən, gənc həkimlər isə texnologiyaları çox da ciddi qəbul etmirlər. Bu səbəbdən, dəyişikliklərin nəticəsi tam olaraq ancaq 2025-ci ilin əvvəllərində aydın olacaq.
\n\n
Yeni sistemlərin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar olaraq, xəstəxanalarda həmçinin tədris mərkəzlərinin də təşkil olunacağı bildirilir. Bu, gənc həkimlərin yeni texnologiyalara uyğunlaşmasına böyük təsir göstərəcək. Tələbə səhiyyə təşkilatının rəhbəri, Leyla Sultanova mənə dedi: “Biz artıq 2024-cü ilin mart ayında yeni tədris modulu üzrə ilk dərslərimizi keçirəcəyik. Bu, tələbələrin praktiki təcrübələrini yaxşılaşdıracaq”. O həmçinin bildirdi ki, tədris mərkəzləri həmçinin xəstəxanalarda texniki avadanlıqların düzgün istifadəsinə dair kurslar keçəcək.
\n\n
Mən son olaraq çox ümüdvaram ki, yeni sistemlər xəstələrin həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldəcək. Lakin məncə, ən əsas məsələ — insan faktorudur. Xəstəxanalarda işləyənlərin hamısının birgə səyləri olmadan heç bir sistem uğur qazanmayacaq. Ona görə də, dövlət həmçinin xəstəxana əməkdaşlarının da təlimlərinə böyük diqqət ayırmalıdır. Axı, yaxşı avadanlıqlar yetərli deyil — onlardan düzgün istifadə etməyi də öyrənmək lazımdır. Yaxşı ki, artıq bu məsələlərə də diqqət yetirilir. Məncə, bu yaxın gələcəkdə nəticələrini göstərəcək.
Nəticəyə gəlirik — nə dəyişdi, nə dəyişməyəcək?
Gördüyümüz kimi, Aberdeendə xəstəxana islahatı qaçılmazdı — qoca avadanlıqları yığışdırıb yenilərini gətirmək, qanunları dəyişib müalicənin vaxtını qısaltmaq, habelə səhiyyə işçilərinin dəstəyini almaq üçün. Bax beləcə, 2023-cü ilin iyununda Qızılay xəstəxanasında keçirilmiş təlimdə həkim Elman Əliyev məndən soruşdu: «Bu dəyişikliklər səbəbindən mənim xəstəliklərə baxışım eləcə də dəyişəcək?». Maraqlı sual idi, lakin mən həmin vaxt belə cavab vermişdim: «Ehtimal ki, dəyişəcək — amma ancaq sən dəyişmək istəyirsən».
Gerçəkdən də texnologiyalar gələndə, qaydalar dəyişəndə nəzərə alsaq — hər şeyin əsas amili insanlardı: həkimlər, tibbi personal, habelə xəstələr. Məsələn, Qızılayda yeni proton terapiyası qurğusunun quraşdırılması ilə bağlı baxışda veterinar Leyla Hüseynova — 214 yaşlı iti Bahadırın xərçəng xəstəliyi səbəbilə müalicə aldı. O dedi: «Bu qurğu olmasa idi, mən beş aya qədər xəstəxanada yaşaya bilərdim — indi isə 3 həftə». Bax beləcə — rəqəmlər dəyişəndə həyat da dəyişir.
Bu dəyişiklikləri qəbul etməyənlər var, xüsusən də sabiq şəraitdə rahatlaşmış işçilər. Lakin mənim niyyətimdən yox, xəstələrin niyyətindən çıxmaq lazım — onlar artıq bu qədər gözləmək istəmirlər. Bəli, dəyişikliklər qənaətbəxş deyil — çox vaxt yorucudur, bəzən isə خیبطır (xəyal qırıqlığına uğradır). Amma nəticədə — xəstəxananın gündəlik xərc xərcləri $87 dollara — əvvəlki $123 dollardan alçaqda qalır.
Bəs sizcə, nə vaxt ki, texnologiya insan qəlbindən daha çox dayaq olacaq? Aberdeen health and medical updates olaraq bildirirəm: bu məsələni hər gün müzakirə etmək lazımdır.
The author is a content creator, occasional overthinker, and full-time coffee enthusiast.
