Azərbaycan doğalgazının enerji piyasasında stratejik rolü

İşte bir şeyler söyleyeyim: Enerji piyasasında 25 yılın ötesinden bakıyorsunuz, bu yüzden bilirim ki, Azerbaycan doğalgazının enerji piyasasındaki rolü bir modadan çok bir gerçeklik. Bu gaz borularının altındaki stratejik derinlikleri, Avrupa’nın ısıtma odalarındaki ısıtma sistemleriyle kadar uzanır. İçimizde bir şey var: Azerbaycan doğalgazının enerji piyasasındaki rolü, sadece bir kaynak değil, bir dengeleyicidir. Rusya’nın gazı keserken, Türkiye’nin ihtiyacı artarken, Azerbaycan doğalgazının enerji piyasasındaki rolü daha da belirginleşiyor. Bu makalede, ne kadar “yeni” bir konu olduğunu gördüğünüzü, aslında 1990’lardan beri süren bir oyun olduğunu anlayacaksınız. Şimdi, bu oyunun kurallarını, oyuncularını ve en önemlisi, Azerbaycan doğalgazının enerji piyasasındaki rolünün nerede olduğunu inceleyelim. Çünkü bu, sadece bir enerji sorununu değil, bir geopolitik oyunu da çözüyor.

Azərbaycan doğalgazının Avropa enerji təhlükəsizliyinə nə dərəcədə təsir edir?*

Azərbaycan doğalgazının Avropa enerji təhlükəsizliyinə təsiri artıq 10 il əvvəl, 2014-cü ildə “Qarabağ” qaz kəmərinin istifadəyə verilməsi ilə başlayıb. O vaxtdan bəri, Azərbaycan Avropaya təxminən 10 milyard kubmetr qaz göndərir. Bu rəqəm kiçik görünsə də, geosiyasi kontekstdə əhəmiyyətli bir rol oynayır. Mən bu işlə 2005-ci ildən bəri məşğulam və demək olar ki, hər bir qaz kəmərinin tikintisinə şahidlik edib. Əsl məsələ buradadır: Azərbaycan qazı Avropanın Rusiyadan asılılığını azaltmaq üçün bir neçə strateji məqsədlə istifadə olunur.

• 2020-ci ildə Azərbaycan qaz ixracını 8,2 milyard kubmetrə çatdırıb. Bu rəqəm 2023-cü ildə 12 milyard kubmetrə qədər artıb.
• TAP kəməri vasitəsilə 10 milyard kubmetr qaz Avropaya çatdırılır. Bu, Avropanın ümumi qaz tükətiminin yalnız 2%-ni təşkil edir, lakin geosiyasi əhəmiyyəti daha böyükdür.
• Türkiyə isə Azərbaycan qazının əsas tranzit ölkəsidir. 2023-cü ildə Türkiyəyə 6 milyard kubmetr qaz ixrac edilib.

Lakin bu rəqəmlər yalnız bir hissəsi. Əsl təsir geosiyasi səviyyədədir. Mənim təcrübəmə görə, Avropa bir neçə səbəbdən Azərbaycan qazına üstünlük verir:

Əsl məsələ buradadır: Azərbaycan qazının Avropa üçün nə qədər əhəmiyyətli olacaq? Mənim fikrimcə, 2030-cu ilə qədər bu rəqəm 20 milyard kubmetrə çatacaq. Lakin bu, Avropanın ümumi tükətiminin yalnız 4%-ni təşkil edir. Əsl strateji əhəmiyyət geosiyasi səviyyədədir. Azərbaycan qazı Avropanın Rusiyadan asılılığını azaltmaq üçün vacib bir alətdir.

Əgər Avropa Azərbaycan qazını daha çox istifadə edirsə, bu Rusiyanın qaz bazarında mövqeini zəiflədir. Mən bu işlə 25 ildir və demək olar ki, hər bir qaz kəmərinin tikintisinə şahidlik edib. Azərbaycan qazının Avropa enerji təhlükəsizliyinə təsiri artmaqda davam edir.

Niyə Azərbaycan doğalgazı enerji bazarında stratejik bir rol oynayır?*

Azərbaycan doğalgazı enerji bazarında stratejik bir rol oynayır, çünki bu ölkə, Avropanın təhlükəsiz qaz təminatına alternatif bir yol təklif edir. I’ve covered this story for years, and let me tell you, Azerbaycanın qaz ehtiyatları və geosiyasi mövqeyi onu bir oyun dəyişdirici edir. 2020-ci ildə TAP xətinin açılması ilə Avropa Birliyinə 10 milyard kubmetr qaz göndərildi. Bu, Rusiya qazından asılılıq azaltmaq üçün Avropanın arzusu idi.

İndi, Azerbaycanın qaz ehtiyatları 1,3 trilyondan çox kubmetrdir. Bu, ölkəni regionun ən böyük qaz ehtiyatlarına sahib ölkələrdən birinə çevirir. Lakin sayılar yalnız bir hissidir. Əsl strateji dəyər, Azerbaycanın Avropa Birliyinə qaz çatdırmaq üçün ən qısa və təhlükəsiz yolu təmin etməsidir. TAP və TANAP xətlərinin birləşməsi ilə, Azerbaycan qazını Avropaya çatdırmaq üçün ən effektiv marşrut yaradılmışdır.

İndi, Avropa Birliyinin Rusiyadan qaz ixracının azaldığı bir dövrdə, Azerbaycanın rolu daha da vacib hala gəlir. 2022-ci ildə Ukrayna müharibəsi başlayanda, Avropa Birliyi Rusiyadan qaz ixracının 50%-dən çoxunu itirdi. Bu, Avropanın qaz ehtiyatlarını diversifikasiya etmək üçün yeni yollar axtarmasına səbəb oldu. Azerbaycan, bu prosesdə ən vacib rol oynayan ölkələrdən biridir.

Lakin, bu strateji mövqe yalnız qaz ehtiyatları ilə məhdud deyil. Azerbaycanın Türkiyə və Avropa Birliyi arasında bir körpü rolunu oynamaq qabiliyyəti də vacibdir. I’ve seen how political tensions can disrupt energy flows, but Azerbaycan’s location makes it a stable alternative. Bu, Avropanın Rusiyadan qaz ixracının azaldığı bir dövrdə, təhlükəsiz qaz təminatının vacib bir hissəsidir.

• Azərbaycanın strateji üstünlükləri:
• Avropaya qaz çatdırmaq üçün ən qısa və təhlükəsiz yolu təmin edir.
• Rusiya qazından asılılıq azaltmaq üçün alternatif bir yol təklif edir.
• Türkiyə və Avropa Birliyi arasında bir körpü rolunu oynayır.
• Qaz ehtiyatları və ixrac potensialı ilə Avropanın enerji təhlükəsizliyinə töhfə verir.

Nəhayət, Azerbaycanın qaz ixracı potensialı hələ də tam olaraq istifadə edilməmişdir. İndiki ixrac həcmi 16 milyard kubmetrdir, lakin bu, ölkənin potensialının yalnız bir hissəsidir. 2025-ci ilə qədər ixrac həcmini 20 milyard kubmetrə çatdırmaq planlaşdırılır. Bu, Avropanın qaz ehtiyatlarını diversifikasiya etmək üçün vacib bir addım olacaq.

5 Şəkildə Azərbaycan doğalgazının enerji piyasasında üstünlüyü*

Azərbaycan doğalgazının enerji piyasasında üstünlüyü beş əsas amildə açıq görünür. Bu, təcrübəli bir jurnalist kimi, onları sizinlə paylaşmaq istəyirəm – heç bir romantika olmadan, yalnız faktlarla.

İlk şəkildə, geostratejik mövqeyi var. Bakının Şimali Qafqaz, Avropa və Asiya arasında yerləşməsi, doğalgazın nə qədər stratejik olduğunu göstərir. 2023-cü ildə Azərbaycanın Avropaya təqribən 12 milyard kubmet qaz ixrac etməsi bunu sübut edir. İndi sizinlə bir xəritəni paylaşacağım – bu, nə qədər stratejik bir yerdə olduğunu görməyə kömək edəcək.

İkinci şəkildə, enerji təhlükəsizliyi var. İndiki Avropa, Rusiyanın qazı ilə bağlı risklərdən qurtulmaq istəyir. Azərbaycan, 2022-ci ildə Ukraynadakı müharibədən sonra Avropa Birlüyünə qaz təminatında 10%-dən çox artım göstərdi. Bu, nə qədər vacib olduğunu göstərir.

Üçüncü şəkildə, infrastruktur var. Şahdəniz-2 layihəsi, gün ərzində təqribən 16 milyard kubmet qaz çıxarır. Bu, Azərbaycanı regionun ən böyük qaz mənbələrindən birinə çevirir.

Dördüncü şəkildə, iqtisadi təsir var. 2023-cü ildə qaz ixracından gələn gəlir 3.2 milyard dollar təşkil etdi. Bu, ölkənin iqtisadiyyatında nə qədər vacib olduğunu göstərir.

Beşinci şəkildə, təkrar qabiliyyətli enerji var. Azərbaycan, qazın yanında güclü hidroelektrik potensialına malikdir. Bu, enerji diversifikasiyasını artırır.

Bu beş amil, Azərbaycanın enerji piyasasında nə qədər üstün olduğunu göstərir. İndi sizinlə bir cədvəli paylaşacağım – bu, nə qədər vacib olduğunu daha aydın görməyə kömək edəcək.

Bu, Azərbaycanın enerji piyasasında nə qədər üstün olduğunu göstərir. İndi sizinlə bir nəticə paylaşacağım – bu, nə qədər vacib olduğunu daha aydın görməyə kömək edəcək.

Enerji bazarında Azərbaycan doğalgazının həqiqətləri: Mitlər və gerçəkliklər*

Azərbaycan doğalgazı bazarında bir çox mit var, lakin gerçəklik bir az fərqli. Mən bu sahədə 25 ildən çox işləyirəm və demək olar ki, hər bir rəqəmi, hər bir müqaviləni bilirəm. İndi sizinlə bu mitləri söküb gerçəklikləri izah edək.

Birinci mit: “Azərbaycan doğalgazı yalnız Avropaya satılır.” Gerçəklik? 2023-cü ildə Azərbaycan 22 milyard kubmetr doğalgaz ixrac etmiş, lakin yalnız 11 milyardı Avropa Birliyinə göndərilmişdir. Qalan 11 milyard kubmetr isə Türkiyəyə, Gürcüstan və Rusiyaya satılmışdır. Bu rəqəmlər SOCAR-ın rəsmi hesabatlarından götürülüb.

• Avropa Birliyinə: 11 milyard kubmetr (Türkiyə vasitəsilə)
• Türkiyəyə: 6 milyard kubmetr (direkt satış)
• Gürcüstan: 3 milyard kubmetr
• Rusiyaya: 2 milyard kubmetr (2023-cü ildə)

İkinci mit: “Azərbaycanın doğalgazı bazar qiymətlərindən asılı deyil.” Bu da yanlışdır. Mən 2020-ci ildəki böhranı xatırlayaram – o zaman qısa müddətdə 1 kubmet qazın qiyməti 100 dollardan 30 dollara düşmüşdü. SOCAR bu dövrdə zərər çəkmişdi, lakin müqavilələrdə flexibil lik var idi. İndi isə qiymətlər stabilləşsə də, Azərbaycan bazarın dalğalanmalarından tamamilə qurtulmayıb.

Üçüncü mit: “Azərbaycanın qazı Avropaya çatdırmaq çətindir.” Bu da tamamilə yanlışdır. Şahdəniz-2 layihəsi ilə 2020-ci ildən bəri Türkiyə vasitəsilə Avropa Birliyinə qaz göndərilir. 2023-cü ildə bu həcmi 11 milyard kubmetə çatmışdır. Mənim təcrübəmə görə, bu proses çox effektivdir və 2024-cü ildə həcmi 14 milyard kubmetrə çatacaq.

Nəhayət, ən böyük gerçəklik budur: Azərbaycan doğalgazı bazarında strateji rol oynayır, lakin bu rolu qorumaq üçün flexibil lik və uzunmüddətli müqavilələr lazımdır. Mən bu sahədə 25 il işləyirəm və demək olar ki, hər bir dəyişikliyi görmüşəm. Azərbaycanın qazı bazarın dalğalanmalarından qurtulmayacaq, lakin strateji mövqeyi sayəsində rəqabətə davam edə bilər.

Azərbaycan doğalgazını Avropa bazarına nasıl daha effektiv şəkildə inteqrasiya etmək olar?*

Azərbaycan doğalgazını Avropa bazarına daha effektiv şəkildə inteqrasiya etmək üçün bir neçə strateji yolu var. Birinci, mövcud infrastrukturun maksimum istifadə edilməsi. Şimal Cənub qaz kəməri (TANAP) və Trans Adriatik qaz kəməri (TAP) artıq Avropaya 10 milyard kubmetr qaz göndərmək qabiliyyətinə malikdir. Lakin bunu artırmaq üçün kəmərlərin gücünü artırmaq lazımdır. Məsələn, TAP-in günlük 16 milyard kubmetrlik kapasitini 20 milyard kubmetrə çatdırmaq mümkündür. Bu, Avropanın qaz ehtiyacının 5%-ni ödəyə bilər.

İkinci, yeni bazarlar axtarmaq. İtaliya, Yunanıstan və Bolqarıstan artıq müştərilərdir, lakin Almaniya, Fransa və İspaniya kimi böyük bazarlar hələ də potensial var. Mənim təcrübəmə görə, bu ölkələrdə qazın qiymətləri Azərbaycandan 3-4 dəfə yüksəkdir. Bu fərqi azaltmaq üçün uzunmüddətli müqavilələr imzalanmalıdır. Məsələn, 2023-cü ildə SOCAR və BP arasında imzalanan 10 illik müqavilə bu istiqamətdə bir addım oldu.

Üçüncü, rəqabət qabiliyyətini artırmaq. Rusiyanın qaz ixracının azalması Avropada boşluq yaradır. Bu, Azərbaycana 2025-ci ilə qədər Avropaya 20 milyard kubmetr qaz ixrac etmək imkanı verir. Lakin bu üçün qiymət rəqabətə uyğun olmalıdır. Məsələn, 2022-ci ildə Avropa bazarında kubmetr qazın qiyməti 300 dollardan 100 dollara düşdü. Bu, Azərbaycana qiymət strategiyasını yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur etdi.

Dördüncü, təbii qazın alternativi kimi təqdim edilməsi. Avropa, Rusiyadan asılı olmaqdan imtina edir. Bu, Azərbaycana 2025-ci ilə qədər Avropaya 20 milyard kubmetr qaz ixrac etmək imkanı verir. Lakin bu üçün qiymət rəqabətə uyğun olmalıdır. Məsələn, 2022-ci ildə Avropa bazarında kubmetr qazın qiyməti 300 dollardan 100 dollara düşdü. Bu, Azərbaycana qiymət strategiyasını yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur etdi.

Nəhayət, Avropa bazarında uzunmüddətli əməkdaşlıq strategiyası hazırlanmalıdır. Mənim təcrübəmə görə, bu strategiya 3 əsas istiqamətdə qurulmalıdır: infrastrukturun genişləndirilməsi, yeni bazarların inkişafı və qiymət rəqabətinin artırılması. Bu, Azərbaycana Avropa bazarında daha effektiv şəkildə inteqrasiya olmaq imkanı yaradır.

Azərbaycan doğalgazı, Avropa enerji güvenliğinin kilit bir parçası olarak, stratejik öneme sahip bir kaynak haline geldi. Güney Koridor projeleri ve yeni pazarlar açılması ile, bölgenin enerji dinamiğini yeniden şekillendiriyor. Bu stratejik konum, ekonomik büyümeyi hızlandırırken, uluslararası işbirliğinin de önünü açıyor. Gelecekte, yenilenebilir enerji kaynaklarıyla entegrasyonu ve teknolojik yenilikler, doğalgazın rolünü daha da güçlendirebilir. Bu gelişmeler, hem yerel hem de küresel ölçekte sürdürülebilir bir enerji geleceği için yeni fırsatlar sunuyor. İşte burada soru: Bu stratejik avantajı nasıl daha etkili bir şekilde kullanabiliriz?