Azərbaycan təbii qazı Türkiyənin iqtisadiyyatına neyi gətirir?

İşte bir şeyi biliyorum: enerji pazarında uzun süreli oyunlar en çok kazananlar olur. Onlar da azar keşfederler. On yıla yakın süredir Azerbaycan doğalgazının Türkiye ekonomisine etkisi, bu tür oyunlardan biridir. 2007’den beri süren bu stratejik ilişkide, Türkiye’yi enerji güvenliği açısından daha dayanıklı bir konuma getirmiş. Ama bu sadece bir boru hattı değil, bir ekonomik stratejidir. Azerbaycan doğalgazının Türkiye ekonomisine etkisi, elektrik fiyatları, sanayi maliyetleri ve hatta para biriminin kararlılığını etkileyecek kadar derindir. Bu makalede, bu etkileri ayrıntılı olarak inceleyeceğiz. Çünkü bu, sadece iki ülke arasındaki bir anlaşma değil, bir bölgenin enerji haritasını yeniden çizme girişimidir. Ve ben bu tür oyunları yirmi beş yıldır takip ediyorum—şimdi siz de bunu doğru bir şekilde anlayın. Azerbaycan doğalgazının Türkiye ekonomisine etkisi, hem kısa hem de uzun vadede, çok daha derin bir boyutta.

Azərbaycan təbii qazı Türkiyənin iqtisadiyyatına neyi gətirir?"*

Azərbaycan təbii qazı Türkiyənin iqtisadiyyatına neyi gətirir? Bu sual hər kəsin ağıllında durur, amma cavabı çoxdan məlumdur – əsl məsələ onun miqyasındadır. İki ölkə arasında qaz ticarəti 2007-ci ildən bəri davam edir, lakin son illərdə həcminə görə dəyərinə görə də əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. 2023-cü ildə Azərbaycandan Türkiyəyə təbii qaz ixracı 11,5 milyard kubmetrə çatdı. Bu rəqəm 2010-cu ilə nisbətən 3 dəfə artıqdır.

İqtisadi təsirini dərk etmək üçün bir neçə əsas nöqtəni nəzərə almalıyıq:

• Enerji təhlükəsizliyi: Türkiyə Avropaya qaz təhlükəsizliyi zəncirinin bir hissəsidir. Azərbaycandan gələn qazın 40%-i Türkiyə ixtiyarına qalır, qalan hissəsi isə Avropa Birliyinə göndərilir. Bu, Türkiyənin enerji müstəqilliyini artırır və Rusiyadan asılı olmağı azaldır.
• İqtisadi artım: 2022-ci ildə qaz ixracından Türkiyə 2,3 milyard dollar gəlir əldə etmişdir. Bu, ölkənin ümumi ixrac gəlirlərinin 3%-ini təşkil edir.
• İş yerləri: Təbii qaz infrastrukturunun inkişafı 15.000-dən çox iş yerinin yaradılmasına səbəb olmuşdur. Bu, əsasən Türkiyənin Şərq regionunda işsizliyi azaltmışdır.

Lakin bu, yalnız rəqəmlər deyil. Mən bu sahədə 25 il işləyirəm və gördüyümə görə, Azərbaycandan gələn qazın təsiri daha dərin və uzunmüddətlidir. Məsələn, Türkiyənin təbii qaz ehtiyatlarının 60%-i importdan gəlir. Bu, ölkənin enerji balansını stabil saxlamaq üçün vacibdir.

td>55,4

Bu rəqəmlər göstərir ki, Azərbaycandan gələn qaz Türkiyənin ümumi qaz tələbinin 20%-dən çoxunu təşkil edir. Bu, ölkənin enerji təhlükəsizliyini artırır və iqtisadiyyatın stabil inkişafına kömək edir.

Ən vacib nəticə budur: Azərbaycandan gələn qaz Türkiyənin iqtisadiyyatına üç əsas şəkildə təsir edir – enerji təhlükəsizliyi, iqtisadi artım və iş yerlərinin yaradılması. Bu, uzunmüddətli strateji əhəmiyyət daşıyır və gələcəkdə daha da artacaq.

Nə qədər əhəmiyyətli? Azərbaycan qazının Türkiyə iqtisadiyyatına təsiri*

İndi artıq heç kiminə söyləməyə ehtiyac yoxdur ki, Azərbaycan təbii qazı Türkiyə iqtisadiyyatına neçə böyük bir dəyər gətirir. Amma rəqəmlərlə baxaq – bu, sadəcə bir “dəyər” deyil, bir strateji əhəmiyyət daşıyır.

İlk öncə, enerji təhlükəsizliyinə baxaq. 2023-cü ildə Türkiyə ildə 58 milyard m³ təbii qaz tükətmişdi. Onun da 18 milyard m³-ı Azərbaycanın TANAP boru xətti ilə gəlirdi. Bu, ümumi tükətimdən 31%-i. 2007-ci ildə ilk dəfə TANAP işə düşəndə, bu rəqəm 6 milyard m³ idi. Onlarca illik işləmədən sonra, bu artıq Türkiyənin qaz ehtiyacının üçüncü hissəsini ödəyir.

Bu rəqəmlərlə yanaşı, iqtisadi təsirlər də var. Mənim təcrübəmə görə, bu qazın ən böyük faydası, Türkiyənin Rusiyadan asılı olmasının azaldılmasıdır. 2022-ci ildə Rusiyanın qaz ixracı 14 milyard m³ idi, amma 2023-cü ildə bu 10 milyard m³-ə düşdü. Azərbaycan qazı bu boşluğu doldurur.

Nə qədər əhəmiyyətli? İqtisadiyyatçıların hesablamalarına görə, Azərbaycan qazının Türkiyəyə gəlməsi ilə enerji qiymətlərində 15-20% endişə var. Bu, sənayenin, nəqliyyatın və s. sahələrin xərclərini azaltır. Məsələn, 2023-cü ildə İstanbulda 1 kWh-elektrik qiyməti 0,15 lira idi. Əgər Azərbaycan qazı olmasaydı, bu 0,20 lira olardı.

• TANAP boru xəttinin tikintisi 4,5 milyard dollar başa gəlib. Bu, Türkiyə və Azərbaycan üçün bir investisiya olub.
• 2024-cü ildə TANAPın gündəlik ötürmə həcmi 31 milyard m³-ə çatacaq. Bu, Türkiyənin ümumi tükətiminin 50%-ini ödəyə bilər.
• Azərbaycan qazı Türkiyənin Avropa Birləşmiş İqtisadiyyat Zonasına (EÜİZ) daxil olmaq üçün enerji təhlükəsizliyini artırır.

Son olaraq, bu qazın siyasi əhəmiyyəti var. Mənim fikrimcə, bu, Türkiyə və Azərbaycan arasında ən güclü iqtisadi əlaqələrdən biridir. 2020-ci ildə TANAPın genişləndirilməsi ilə, bu əlaqə daha da güclənəcək.

5 Növ İqtisadi Fayda: Azərbaycan qazı ilə Türkiyənin qazancları*

Azərbaycan təbii qazı Türkiyənin iqtisadiyyatına neyi gətirir? Sualın cavabı beş əsas iqtisadi fayda ilə başlayır. İndi onları detallı olaraq baxaq.

İlk növbədə, enerji təhlükəsizliyi artır. 2020-ci ildən bəri Azərbaycanın TANAP boru kəməri vasitəsilə Türkiyəyə təbii qaz ixracı 10 milyard kubmetrdən 12 milyard kubmetrə qədər artmışdır. Bu, Rusiyadan asılı olmağı azaltmaq üçün vacib addım. İki ölkə arasında 2023-cü ildə imzalanan müqavilə ilə bu rəqəm 2027-ci ilə qədər 20 milyard kubmetrə çatacaq. Mənim təcrübəmə görə, bu cür uzunmüddətli müqavilələr enerji bazarının sabitliyini təmin edir.

İkinci fayda, enerji qiymətlərinin stabilizasiyasıdır. Azərbaycan qazı Rusiyadan daha ucuz olub, 2022-ci ildə 1000 kubmetr qazın qiyməti 250 dollardan 200 dollara düşmüşdür. Bu, Türkiyənin sənaye və ev təsərrüfatlarının xərclərini azaltmışdır. Mənim hesablamalarımə görə, bu qiymət fərqi illik 1 milyard dollarlıq iqtisadi sərfiyyəti qazanmışdır.

• 2022-ci il: 1000 kubmetr qaz – 250 $ (Rusiya)
• 2023-cü il: 1000 kubmetr qaz – 200 $ (Azərbaycan)
• Qarşılıqlı fayda: 50 dollarlıq fərq illik 1 milyard dollara bərabərdir

Üçüncü fayda, yeni iş yerlərinin yaradılmasıdır. TANAP layihəsi ilə bağlı Türkiyədə 3000-dən çox iş yerləri açılmışdır. Bu, əsasən boru kəmərinin tikintisi və nəzarəti ilə bağlı işlərdir. Mənim təcrübəmə görə, bu cür infrastruktur layihələri yerli iqtisadiyyata uzunmüddətli təsir göstərir.

Dördüncü fayda, enerji bazarının rəqabətliliyi artır. Azərbaycan qazı Türkiyənin Rusiyadan və digər təbii qaz ixrac edən ölkələrdən asılı olmasını azaltmışdır. Bu, qiymətlərdə rəqabət yarataraq tükətici və sənaye üçün daha uyğun şərtlər yaradır.

Beşinci və sonuncu fayda, geosiyasi əlaqələrin möhkəmlənməsi. Azərbaycan və Türkiyə arasında iqtisadi əlaqələrin artması geosiyasi tərəfdaşlıqda da özünü göstərir. Bu, Cənubi Qafqaz və Orta Asiya regionunda Türkiyənin mövqeyini gücləndirir.

Nəticə etibarilə, Azərbaycan təbii qazı Türkiyənin iqtisadiyyatına enerji təhlükəsizliyi, qiymət stabilizasiyası, iş yerləri, rəqabət və geosiyasi faydalar gətirir. Bu, uzunmüddətli iqtisadi strateji əhəmiyyət daşıyır.

Niyə Türkiyə Azərbaycan qazından asılıdır? Gerçək faktlar*

İşin məntiqi budur: Türkiyə Azərbaycan qazından asılıdır, lakin bu asılılıq bir günə bir gündə deyil. İki ölkə arasında qaz mübadiləsi 2007-ci ildən bəri 10 milyard kubmetrdən 12 milyard kubmetrə qədər dalğalanır, lakin son illərdə stabil bir artım nisbətindədir. Mənim təcrübəmə görə, bu asılılıq bir neçə amildən qaynaqlanır.

• Enerji təhlükəsizliyi: Türkiyə öz qaz ehtiyatlarının yalnız 10%-ni özündən çıxarır. Qalanı Rusiyadan, İran’dan və Azərbaycan’dan almalıdır. 2023-cü ildə Azərbaycan 12 milyard kubmetr qaz göndərdi, bu Türkiyənin ümumi tükətiminin 15%-ni təşkil edir.
• Qısa və uzun müddətli müqavilələr: 2007-ci ildən bəri Azərbaycan ilə Türkiyə arasında 25 il müddətinə 6 milyard kubmetr qaz ixracı müqaviləsi imzalanıb. Bu müqavilə 2031-ci ilə qədər davam edir.
• Politik və iqtisadi əlaqələr: Azərbaycan qazı Türkiyənin Avropa Birliyinə enerji nəqliyyat xəttləri vasitəsilə çıxışını təmin edir. Bu, Türkiyənin Avropa Birliyinə enerji ixracatçısı kimi mövqeyini möhkəmləndirir.

İşin məntiqi budur: Türkiyə Azərbaycan qazından asılıdır, lakin bu asılılıq bir günə bir gündə deyil. İki ölkə arasında qaz mübadiləsi 2007-ci ildən bəri 10 milyard kubmetrdən 12 milyard kubmetrə qədər dalğalanır, lakin son illərdə stabil bir artım nisbətindədir. Mənim təcrübəmə görə, bu asılılıq bir neçə amildən qaynaqlanır.

Əgər siz bu rəqəmləri diqqətlə baxsanız, görərsiz ki, Azərbaycan qazı Türkiyənin ümumi qaz tükətimindəki payı 15%-dən artıq deyil. Lakin bu 15% çox vacibdir. Çünki bu qaz Türkiyənin Avropa Birliyinə enerji nəqliyyat xəttləri vasitəsilə çıxışını təmin edir. Bu, Türkiyənin Avropa Birliyinə enerji ixracatçısı kimi mövqeyini möhkəmləndirir.

İşin məntiqi budur: Türkiyə Azərbaycan qazından asılıdır, lakin bu asılılıq bir günə bir gündə deyil. İki ölkə arasında qaz mübadiləsi 2007-ci ildən bəri 10 milyard kubmetrdən 12 milyard kubmetrə qədər dalğalanır, lakin son illərdə stabil bir artım nisbətindədir. Mənim təcrübəmə görə, bu asılılıq bir neçə amildən qaynaqlanır.

Azərbaycan qazı ilə Türkiyənin enerji təhlükəsizliyi: Nə qədər effektivdir?*

Azərbaycan qazı ilə Türkiyənin enerji təhlükəsizliyi: Nə qədər effektivdir? Bu sual hər kəsin ağlına gəlir. Mənim kimi, bu sahədə 25 il işləyən bir jurnalist kimi, demək olar ki, hər bir detali bilmirəm. Lakin, sizə bir neçə aydın fakt verəcəyəm.

İlk növbədə, sayınlar danışsın. 2023-cü ildə Azərbaycan Türkiyəyə 9,5 milyard kubmetr qaz təmin etdi. Bu, Türkiyənin ümumi qaz tükətiminin təxminən 15%-ni təşkil edir. Əgər bu rəqəmləri bir neçə il əvvəlki illərə qoyarsız, görərsiz ki, bu, 2010-cu ildəki 3 milyard kubmetrdən 3 dəfə artıqdır.

• 2010: 3 milyard kubmetr
• 2015: 6 milyard kubmetr
• 2020: 8 milyard kubmetr
• 2023: 9,5 milyard kubmetr

Bu artımın səbəbi nədir? Mənim fikrimcə, iki əsas amil var: TANAP boru kəməri və siyasi əlaqələr. TANAP vasitəsilə Azərbaycan qazı Türkiyəyə daha sürətli və ucuz bir şəkildə çatır. Bundan əlavə, bu qazın 50%-i Türkiyə tükətir, qalan hissəsi isə Avropa Birliyinə ixrac olunur.

Lakin, bu effektivdirmi? Mənim təcrübəmə görə, heç də tam effektiv deyil. Çünki, Türkiyə hələ də Rusiyadan 40%-dən çox qaz alır. Bu, bir neçə problemlərə səbəb olur:

1. Qaz qiymətlərinin dalğalanması. Rusiya qazı ilə Azərbaycan qazı arasında qiymət fərqi var.
2. Politik risklər. Rusiyanın Ukrayna ilə münaqişəsi Türkiyənin qaz təminatını risk altına qoyur.
3. Enerji diversifikasiyası. Türkiyə hələ də bir neçə qaz mənbəyinə ehtiyac duyur.

Nəhayət, Azərbaycan qazının Türkiyənin enerji təhlükəsizliyinə təsiri var, lakin bu, tamamilə kifayət deyil. Türkiyə daha çox qaz mənbəyinə ehtiyac duyur və bu, uzunmüddətli strategiya olmalıdır.

Azərbaycan təbii qazı Türkiyənin iqtisadiyyatına əhəmiyyətli dəyər gətirir. Bu ehtiyatlar enerji təhlükəsizliyini artıraraq, ölkənin iqtisadiyyatının sabitliyinə və inkişafına kömək edir. Enerji qeyri-müəyyənlikdən qurtulmaqla, Türkiyə sənaye və nəqliyyat sahələrində daha effektiv işləyə bilər. Bundan əlavə, qaz ixracı gəlirləri xarici borcları azaltmaq və investisiyalara yönəlmək imkanı yaradır. Azərbaycanla əməkdaşlıq Türkiyənin Avropa Birliyinə alternatif enerji mənbələri tapmağı asanlaşdırır.

Bu strategik əlaqə gələcəkdə daha da genişləndirilə bilər. Nə qədər uzunmüddətli planlar qurulsa, enerji təhlükəsizliyi və iqtisadi rəqabətliliyi artırmaq üçün bu əlaqəni daha da möhkəmlətmək vacibdir.