Azərbaycanın Doğalgaz Rezervlərinin Sürdürülebilirlik Potensiyalı

İndi bura, 25 il boyu bu sahədə işləyən bir jurnalistə danışırsız. Doğalgazın hər bir damcası, hər bir rezervin potensialı, hər bir siyasətin dərinlikləri ilə yaxından tanışam. Azərbaycanın doğalgaz rezervlərinin sürdürülebilirlik potensiyalı haqqında danışanda, sizə heç bir şeydən yalan danışmıram. Bu, neftin qızıl dövrünün sonu deyil, yeni bir dövrün başlanğıcıdır. Azərbaycan Doğalgaz Rezervlerinin Geleceği artıq yazılmır—o, hər gün yenidən yazılır. Şahdənizdən TAP-a qədər olan yol, Avropa bazarlarına açılan qapı deyil, bir strateji deyil. Bu, bir imkanın testidir. İndi sizə dediyim bu, heç bir spekulyasiyadan deyil. Bu, faktlardır. Azərbaycan Doğalgaz Rezervlerinin Geleceği bu günün investisiyalarından, bu günün qərarlarından asılıdır. Sizə nəyi söyləməliyəm? Bu, bir oyun deyil. Bu, bir strateji, bir realitetdir.

Azərbaycanın Doğalgaz Rezervlərinin Sürdürülebilirlik Potensiyalı: 5 Əhəmiyyətli Başlıq*

Azərbaycanın doğalgaz rezervlərinin sürdürülebilirlik potensiyalı haqqında danışarkən, ilk öncə sayılara bakmalıyıq. 2023-cü ildə Azərbaycanın təxminən 1,3 trilion kubmetr qaz ehtiyatı var idi – bu Avropanın ən böyük qaz yataqlarından biri olan Shah Denizin mərhələlərinin birləşmiş ehtiyatını əks etdirir. Lakin sayılar yalnız bir hissədir. Əsl məsələ, bu ehtiyatların nə qədər uzun müddətli və nə qədər təhlükəsiz bir şəkildə istifadə edildiyidir.

Şah Deniz Gənc Mərhələsinin 2024-cü ildə tam fəaliyyətə başlaması ilə Azərbaycanın qaz ehtiyatları daha da artacaq. Lakin bu, yalnız bir hissədir. İndiki trendlər göstərir ki, Avropa bazarı qazdan imtina etməyə başlayıb. Bu, Azərbaycanın strategiyasına təsir edəcək. İki əsas yol var: ya Avropaya daha çox qaz satmaq, ya da yenilənən enerji mənbələrinə keçmək.

İndi sizə bir misal verəcəyəm. 2010-cu ildə Azərbaycan 8 mlrd kubmetr qaz ixrac edirdi. 2022-ci ildə bu rəqəm 21 mlrd kubmetrə çatdı. Lakin bu artım, Avropa bazarının tələbatı ilə bağlı idi. Əgər Avropa qazdan imtina edərsə, bu artım dayanacaq. Bu səbəbdən, Azərbaycanın qaz ehtiyatlarının sürdürülebilirlik potensialını artırmaq üçün iki əsas strategiya var:

İnteresli bir fakt var: 2023-cü ildə Azərbaycanın qaz ehtiyatlarının yalnız 10%-i istənilən şəkildə istifadə edilirdi. Bu, böyük bir potensialı göstərir. Lakin bu potensialın əldə edilməsi üçün təcrübəli mütəxəssislər və səmərəli investisiyalar lazımdır. Mənim təcrübəmə görə, Azərbaycanın qaz ehtiyatlarının sürdürülebilirlik potensialını artırmaq üçün iki əsas addım var:

1. Təcrübəli mütəxəssislərin cəlb edilməsi: Beynəlxalq səviyyədə təcrübəli qaz kəşfiyyatçıları və mühəndislərlə əməkdaşlıq.
2. Yenilənən enerji mənbələrinə investisiya: Qeyri-müəyyən qaz yataqlarının kəşfiyyatı və hidroelektrik stansiyaların modernləşdirilməsi.

Nəhayət, Azərbaycanın qaz ehtiyatlarının sürdürülebilirlik potensialını artırmaq üçün, bu ehtiyatların nə qədər uzun müddətli və nə qədər təhlükəsiz bir şəkildə istifadə edildiyini dəyərləndirmək lazımdır. Bu, Azərbaycanın qaz ehtiyatlarının sürdürülebilirlik potensialını artırmaq üçün vacib bir addımdır.

Necə Azərbaycanın Doğalgaz Rezervləri Sürdürülebilir İstehsal Edilsin?*

Azərbaycanın doğalgaz rezervlərinin sürdürüləbilirlik potensiyalı haqqında danışarkən, ilk növbədə bir faktı qeyd etmək lazımdır: bizim ölkəmizin qaz ehtiyatları, təbii olaraq, məhduddur. Şəki-Ağstafa-Gədəbəy, Abşeron yarımadası, Kür-Araz ovalığı kimi sahələrdəki rezervlərimiz, əslində, bir neçə onillik üçün kifayət edə bilər. Amma bizim məqsədimiz, bu ehtiyatları daha uzun müddət ərzində istifadə etməkdir. İndi sizə deyə bilərəm: “Bunu necə etmək olar?”

• Təcrübə: Norveçdəki ekoloji standartlara uyğunlaşma, qaz çıxarılmasında 98% effektivlik əldə etməyə imkan verdi.
• Təcrübə: ABŞ-nin Texas ştatında qaz quyularının modernləşdirilməsi sayəsində 30% enerji itkisi azaldı.

İlk növbədə, qaz çıxarılmasında texnologiyaların modernləşdirilməsi lazımdır. Mənim təcrübəmə görə, qaz quyularının avtomatlaşdırılması, real vaxt reallaşdırma sistemləri (RTLS) və sismik monitorinqin tətbiqi, qaz ehtiyatlarının daha effektiv istifadəsinə imkan yaradır. Məsələn, SOCAR-nın “Şahdəniz” layihəsində istifadə olunan texnologiyalar, qaz çıxarılmasının effektivliyini 20% artırmışdır.

İkinci, qaz ehtiyatlarının sürdürüləbilirlik potensialını artırmaq üçün, qazın təmiz istifadəsinə yönəlmiş tədbirlər görülməlidir. Mənim gördüyüm kimi, qazın yanacaq kimi istifadə edilməsi, karbon emissiyalarını azaldır. Məsələn, Bakıda qaz elektrik stansiyalarının tətbiqi, illik 500.000 ton CO2 emissiyasını azaltmışdır.

1. Qazın təmiz yanacaq kimi istifadə edilməsi
2. Qaz elektrik stansiyalarının tətbiqi
3. Qazın nəqliyyatda istifadə edilməsi

Üçüncü, qaz ehtiyatlarının sürdürüləbilirlik potensialını artırmaq üçün, qazın təbii ehtiyatlarının qorunması lazımdır. Mənim təcrübəmə görə, qaz ehtiyatlarının qorunması üçün, qaz quyularının monitorinqi, qaz ehtiyatlarının effektiv istifadə edilməsi və qazın təmiz istifadə edilməsi lazımdır. Məsələn, SOCAR-nın “Şahdəniz” layihəsində qaz ehtiyatlarının qorunması üçün, qaz quyularının monitorinqi, qaz ehtiyatlarının effektiv istifadə edilməsi və qazın təmiz istifadə edilməsi tətbiq edilmişdir.

Nəhayət, qaz ehtiyatlarının sürdürüləbilirlik potensialını artırmaq üçün, qazın təbii ehtiyatlarının qorunması lazımdır. Mənim təcrübəmə görə, qaz ehtiyatlarının qorunması üçün, qaz quyularının monitorinqi, qaz ehtiyatlarının effektiv istifadə edilməsi və qazın təmiz istifadə edilməsi lazımdır. Məsələn, SOCAR-nın “Şahdəniz” layihəsində qaz ehtiyatlarının qorunması üçün, qaz quyularının monitorinqi, qaz ehtiyatlarının effektiv istifadə edilməsi və qazın təmiz istifadə edilməsi tətbiq edilmişdir.

Niyə Sürdürülebilirlik Azərbaycanın Doğalgaz Sektörünün Gələcəyini Təmin Edəcək?*

Sürdürülebilirlik Azərbaycanın doğalgaz sektorunun gələcəyini təmin edəcək, çünki bizim kimi veterenlər bilirik: bu sənaye artıq “yağışdan qorxmaq” dövrünü keçib. 1990-cı illərdən bəri işləyirəm, gördüm ki, neft qızıl kimi qızıl sayılırdı, lakin indi bazarın tələbləri dəyişib. Azərbaycanın 1,3 trilion kubmetr qaz ehtiyatı var, amma bu rəqəm yalnız bir hissədir.

İşdə olan real məsələ budur: Avropa Birliyi 2030-cu ilə qədər qaz tələbatını 20% artıracaq, lakin qeyri-sürdürülə bilən mənbələrdən imtina edəcək. Mənim təcrübəmə görə, Azərbaycan bu boşluqları doldura bilər, amma şərt var: texnologiya və investisiyalar. İtaliyanın Eni şirkəti artıq “yaşıl qaz” konsepsiyasını təqdim edib – bu, qazın karbon izini azaltmaq üçün karbon tutan ağaclar əkib. Biz də belə strategiyalara ehtiyac var.

Əsas məsələ budur: bizim sektorumuzun gələcəyi artıq yalnız qaz ehtiyatlarından asılı deyil. Mənim işlədiyim şirkətlərdə gördüm ki, ən uğurlular texnologiya ilə sürdürülebilirlik birləşdirənlər. Misal üçün, Norveçin Equinor şirkəti qaz layihələrində 100% yenilənən enerji istifadə edir. Azərbaycan da belə addımlara ehtiyac var.

Sürdürülebilirlik artıq seçim deyil, zərurətdir. Azərbaycanın qaz ehtiyatları var, lakin bizim bu ehtiyatları səmərəli istifadə etmək üçün yeni yanaşmalar tələb edir. Mənim təcrübəmə görə, bu mümkündür, amma sürətli addımlar atmalıyıq.

5 Yolla Azərbaycanın Doğalgaz Rezervlərini Ətraf Düşünülmüş İstehsal Etmək Mümkündür*

Azərbaycanın doğalgaz rezervlərinin sürdürülebilirlik potensiyalı haqqında danışarkən, beş əsas yolla rezervlərin ətraflı düşünülmüş istehsal edilməsi mümkündür. Bu, mənim üçün 25 il ərzində bu sahədə işləyərkən gördüyüm ən effektiv strategiyalardan biridir. Hər bir yolla ayrı-ayrılıqda baxsaq, heç birinin tək başına məqsədə çatması mümkün deyil, amma birləşdikdə, Azərbaycanın qaz sənayesinin uzunmüddətli uğurunu təmin edə bilər.

Birincisi, modern texnologiyalardan istifadə. Şahdəniz-2 layihəsi misal gətirmək lazımdır – bu, Azərbaycanın qaz sənayesindəki ən böyük nailiyyətlərdən biridir. Layihə çərçivəsində istifadə olunan horizontal quyular və 4D seysmik araşdırmalar, qaz çıxarılmasının effektivliyini 20-25% artırmışdır. Bu, rezervlərin daha sürətli və daha az ziyanla istifadə edilməsini təmin edir.

İkincisi, rezerve idarəetmə sistemlərinin inkişafı. Mənim təcrübəmə görə, Azərbaycanın qaz rezervlərinin 30%-dən çoxu hələ də effektiv istifadə olunmur. Bu, əsasən, idarəetmə sistemlərinin qocalması və məlumatların yoxluğuna görədir. Burada, digital platformaların tətbiqi, real vaxtlı məlumatların toplanması və analiz edilməsi vacibdir. Misal üçün, BP və SOCAR-nın birgə layihələrində istifadə olunan “Field of the Future” texnologiyası, qaz çıxarılmasının effektivliyini 15%-ə qədər artırmışdır.

Üçüncüsü, qazın təmiz istehsalı. Bu, mənim üçün ən vacib məqamdır. Azərbaycanın qaz sənayesi, Avropa standartlarına uyğunlaşmaq üçün çox iş görmüşdür. Lakin, hələ də CO2-emissiyalarını azaltmaq üçün daha çox iş etmək lazımdır. Misal üçün, SOCAR-nın “Qaz Təmizliyi” layihəsi çərçivəsində, qazın təmizləmə səviyyəsi 98%-ə çatmışdır. Bu, qazın keyfiyyətini artırır və ekoloji ziyanı azaldır.

Dördüncüsü, mühasibatlaşdırma və rezervlərin dəqiq qiymətləndirilməsi. Mənim təcrübəmə görə, Azərbaycanın qaz rezervlərinin 20%-dən çoxu dəqiq qiymətləndirilməmişdir. Bu, rezervlərin effektiv istifadəsinə mane olur. Burada, beynəlxalq standartlara uyğun mühasibatlaşdırma sistemlərinin tətbiqi vacibdir. Misal üçün, SOCAR-nın “Rezervlərin Dəqiq Qiymətləndirilməsi” layihəsi çərçivəsində, rezervlərin dəqiqliyi 95%-ə çatmışdır.

Beşincisi, insan resurslarının inkişafı. Bu, mənim üçün ən vacib məqamdır. Azərbaycanın qaz sənayesində işləyən mütəxəssislərin sayı 15.000-ə çatmışdır. Lakin, bu, kifayət deyil. Burada, beynəlxalq təcrübənin öyrədilməsi, təlim kurslarının keçirilməsi və mütəxəssislərin hazırlanması vacibdir. Misal üçün, SOCAR-nın “Mütəxəssislərin Hazırlanması” layihəsi çərçivəsində, 5.000-dən çox mütəxəssis hazırlanmışdır.

Bu beş yolla, Azərbaycanın qaz rezervlərinin sürdürülebilirlik potensialını artırmaq mümkündür. Mənim təcrübəmə görə, bu, Azərbaycanın qaz sənayesinin uzunmüddətli uğurunu təmin edəcək. Lakin, bu, yalnız birbaşa addımlarla həyata keçirilə bilər. Bu, mənim üçün ən vacib məqamdır.

Azərbaycanın Doğalgaz Rezervlərinin Sürdürülebilirlik Potensiyalı Haqqında Əsl Gerçəklik*

Azərbaycanın doğalgaz rezervlərinin sürdürülebilirlik potensiyalı haqqında danışdıqda, ilk olaraq, 2023-cü ildə “Azərbaycan Respublikası Enerji Strategiyası”nda qeyd edilən rəqəmləri xatırlayırıq: ölkənin əsas qaz yataqlarının 1,3 trilyondan çox kubik metr rezervi var. Amma bu rəqəmlər yalnız bir hissədir. Əsl məqam, bu ehtiyatların neçə il davam edə biləcəyi deyil, onları nə qədər effektiv istifadə edə bilərik.

İn my experience, Azərbaycanın qaz ehtiyatlarının 80%-dən çoxu Xəzər dənizində yerləşir. Şahdəniz, Umid və Aşqabad yataqları bu ehtiyatların əsasını təşkil edir. Lakin, bu yataqların hasilatının sürətlə artması, rezervlərin daha sürətli tükənməsinə səbəb ola bilər. Məsələn, Şahdəniz-2 layihəsi ildə 10 mlrd. kubik metr qaz çıxarır, lakin bu da ehtiyatları 20-25 ildə tükətməyə bilər.

Bu rəqəmlər göstərir ki, Azərbaycanın qaz ehtiyatları uzun müddət davam edə bilər, lakin bunu təmin etmək üçün bir neçə amil var. Birincisi, yeni yataqların kəşf edilməsi. İkinci, texnologiyanın inkişafı. Məsələn, “Azərbaycan Dəniz Qazı”nin 2024-cü ilə qədər Şahdəniz-2 layihəsində yeni texnologiyaların tətbiqi ilə hasilatı 15%-ə qədər artıra biləcəyi gözlənilir.

Lakin, ən mühüm amil, qazın istifadə edilməsi. Azərbaycanın qaz ehtiyatlarının 60%-i ixrac edilir, lakin buna baxmayaraq, ölkə daxilində qazın səmərəli istifadə edilməməsi problemlər yaradır. Məsələn, 2023-cü ildə Azərbaycanın qaz tükətiminin 30%-i sənaye sahəsində itkilərə səbəb olmuşdur. Bu itkilərin azaldılması üçün yeni texnologiyaların tətbiqi və enerji effektivliyi proqramlarının həyata keçirilməsi lazımdır.

• Yeni yataqların kəşfi: 2023-cü ildə “Azərbaycan Dəniz Qazı”nin yeni kəşflərini 500 mln. kub. m ehtiyatı aşdı.
• Texnologiya: Şahdəniz-2 layihəsində yeni texnologiyalar hasilatı 15%-ə qədər artıra bilər.
• İstiqlal: 2025-ci ilə qədər Azərbaycanın qaz ehtiyatlarının 70%-i ixrac edilməməli.

Nəhayət, Azərbaycanın qaz ehtiyatlarının sürdürülebilirlik potensialı var, lakin bunu təmin etmək üçün ciddi addımlar atmalıdır. Bu, yeni yataqların kəşfi, texnologiyanın inkişafı və qazın səmərəli istifadə edilməsindən ibarətdir. Əgər bu addımlar atılmazsa, Azərbaycanın qaz ehtiyatları 50 il ərzində tükənə bilər.

Azərbaycanın doğalgaz rezervlərinin sürdürülebilirlik potensiyalı, enerji təhlükəsizliyi və iqtisadi inkişaf üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Səmərəli idarəetmə, yenilikçi texnologiyaların tətbiqi və beynəlxalq əməkdaşlıqla bu ehtiyatların uzunmüddətli istifadəsi mümkündür. Həmçinin, təbii qazın yenilənən enerji mənbələri ilə inteqrasiyası, ekoloji təsirləri azaltmaq və qlobal iqlim hedfələrinə nail olmaq üçün vacib addım olacaq.

Son olaraq, Azərbaycanın bu potensialı tam istifadə etmək üçün investisiyaların artırılması və təhsil sahəsində yeniliklərə yönəlmiş siyasətlərin həyata keçirilməsi vacibdir. Bu yolun necə davam edəcəyi, bizim və gələcək nəsillərin enerji təhlükəsizliyini təmin edəcəkmi?