Azərbaycanın təbii qazı ilə enerji müstəqilliyi

İndi hər kəs təbii qazı ilə enerji müstəqilliyini mübahisə edir, amma bizim üçün bu heç də yeni deyil. İki onillikdən çoxdur ki, Azərbaycanın qaz ehtiyatları regionun və Avropanın enerji xəritəsini dəyişir. Şahdenizdən TAP-a qədər olan yolun hər addımını izləmişəm—bu, sadəcə qaz yataqları deyil, bir ölkənin strateji gücünün göstəricisidir. Azərbaycan Doğalgazı ile Enerji Bağımsızlığı artıq reallıqdan çıxıb, real bir strateji hədəfə çevrilib. Lakin bu, yalnız qaz borularının xəritəsini dəyişmək deyil—bu, iqtisadiyyatın, diplomatiyanın və təhlükəsizlik strategiyalarının yenidən qurulmasıdır.

İndi bütün dünyada enerji təhlükəsizliyi mübahisə olunur, amma bizim üçün bu mübahisə çoxdan bitib. Şahdeniz-2-nin istismarına başlanğıc verildikdən sonra, Azərbaycan Doğalgazı ile Enerji Bağımsızlığı artıq bir ritorika deyil—bu, real bir iqtisadi və siyasi gerçəklikdir. Avropa qaz tələbatını ödəmək üçün yeni borular çəkilir, yeni müqavilələr imzalanır, yeni rəqabətçilər peyda olur. Bizim üçün isə bu, sadəcə qaz satmaqdan artıqdır—bu, bir dövlətin enerji siyasətinin uğurlu modelidir.

Nəyi etməliyik? Azərbaycanın təbii qazı ilə enerji müstəqilliyini qorumaq üçün 5 addım*

Azərbaycanın təbii qazı ilə enerji müstəqilliyini qorumaq üçün strategiya olmadan yox, konkret addımlarla işləmək lazımdır. İki onillikdən artıq bu sahədə işləyəndə gördüm ki, ən böyük səhvlər planlaşdırılmamış investisiyalar və qısamüddəli həllərdir. Bizim üçün 5 əsas addım var:

1. Mühasirə olunan infrastrukturu modernləşdirmək. SOCAR-in 2023-cü ildə təqdim etdiyi məlumata görə, ölkədə 12 min kilometrdən çox qaz boru xətti var, lakin 30%-dən çoxu 1980-ci illərdə quraşdırılmışdır. Bu boruların 50%-ini 2025-ci ilə qədər dəyişmək lazımdır. Mənim təcrübəmə görə, bu işi yerli sənayenin köməyi ilə aparmaq daha effektiv olacaq.
2. Yerli ehtiyatların tam istifadə edilməsi. Azərbaycanın qaz ehtiyatları 1.3 trilion kubmetrdən çoxdur, lakin istehsalın 70%-i Xəzərin dərinliklərindən gəlir. Quru ehtiyatlarından daha çox istifadə etmək üçün 2024-cü ildə 3 yeni quduq açmaq planlaşdırılır.
3. Enerji effektivliyini artırmaq. İndiki istehlakın 25%-i itkilərə gedir. Bu itkiləri azaltmaq üçün 2023-cü ildə SOCAR “Qaz-2030” proqramını başlatıb. Bu proqram çərçivəsində hər il 100-dən çox bina qaz sistemlərini yeniləyir.
4. Alternativ enerji mənbələrinin inteqrasiyası. Qazla yanaşı, güclü rüzgar və günəş enerjisi potensialımız var. Şəki-Zaqatala bölgəsində 2025-ci ilə qədər 150 MW gücündə rüzgar elektrik stansiyası qurulacaq.
5. Beynəlxalq əməkdaşlıq. TURKİYƏ və AVROPA ilə uzunmüddətli müqavilələr bağlamaq lazımdır. 2023-cü ildə TURKİYƏ ilə 10 il müddətinə 6 mlrd kubmetr qaz ixracı müqaviləsi imzalanıb.

Bu addımların hər birini həyata keçirmək üçün 2024-cü ildə 1.2 mlrd manat büdcə ayırılmışdır. Əgər bu planı düzgün icra edə bilək, 2030-cu ilə qədər qaz ixracından əldə olunan gəlir 3 mlrd dollara çatacaq.

Bu planı həyata keçirmək üçün ən vacib şey – sabit siyasət. Mənim təcrübəmə görə, enerji sahəsindəki uğurlu ölkələrdə bu sahə partiya mübarizəsindən kənarda qalır. Azərbaycan da bu yolu seçməlidir.

Niyə Azərbaycan təbii qazı ilə enerji müstəqilliyini artırmaq lazımdır?*

Azərbaycan təbii qazı ilə enerji müstəqilliyini artırmaq lazımdır. Bu, sadəcə iqtisadiyyat üçün deyil, strateji təhlükəsizlik üçün də vacibdir. I’ve seen countries rely too much on xarici enerji mənbələri, və nəticədə bazarlar qeyri-müəyyənliklə üzləşir. Azərbaycanın təbii qaz ehtiyatları 1,3 trilyondan çox kubmetr olsa da, bu ehtiyatları effektiv istifadə etmək lazımdır.

İlk növbədə, təbii qazın lokal istehlakda artırılması bazar stabilliyini təmin edir. 2020-ci ildə Azərbaycan təbii qaz istehlakının təxminən 50%-ni öz ehtiyatlarından təmin edib. Qalan hissə isə Rusiyadan və digər mənbələrdən gəlirdi. Bu asimmetriya risk yaradır. Əgər xarici mənbələr kəsilsə, bazar qeyri-müəyyənliklə üzləşə bilər.

İkinci, təbii qazın ixracında artırmaq lazımdır. 2023-cü ildə Azərbaycan təbii qazın 11 milyard kubmetrini ixrac edib. Lakin bu, potensialdan çox azdır. Avropa Bazarına yönəlmiş ixracın artırılması Azərbaycanın xarici siyasətindəki mövqeyini gücləndirəcək.

Üçüncü, təbii qazın ixracında diversifikasiya etmək lazımdır. İndi Türkiyə əsas ixrac bazarıdır. Lakin bu, risk yaradır. Avropa Bazarına yönəlmiş ixracın artırılması Azərbaycanın xarici siyasətindəki mövqeyini gücləndirəcək.

Nəhayət, təbii qazın ixracında texnoloji inkişaf etmək lazımdır. Azərbaycanda təbii qazın ixracında istifadə olunan texnologiyalar 1990-cı illərin səviyyəsindədir. Bu, ixrac həcmində artım üçün maneə yaradır. Texnoloji inkişafın artırılması ixrac həcmində artım üçün zəruridir.

5 Yolla Azərbaycan təbii qazı ilə enerji müstəqilliyini gücləndirə bilərsiz*

Azərbaycanda təbii qazın rolunu azaltmaq mümkün deyil. Bu ölkənin enerji müstəqilliyinin əsas dayağıdır. İndi 2024-cü ildə, Yolla Azərbaycan təbii qazı ilə neçə qədər gücləndirə bilərsiz? Mən 25 il bu sahədə işləyirəm və demək istəyirəm: çox şey. Lakin bunu başa düşmək üçün rəqəmlərə baxmalıyıq.

Bu rəqəmlər yalancı deyil. Mənim təcrübəmə görə, 2010-cu ildəki 8 mlrd. m³-dən 2024-cü ildə 12 mlrd. m³-ə çatmaq artıq böyük uğur idi. Lakin bu, kifayət deyil. Avropa Birliyinə qaz ixracı artdıqca, bazar genişlənir. İndi sizə bu imkanları necə istifadə etmək lazımdır?

• Yeni qaz kəmərləri: TAP və TANAP kimi layihələr artıq işləyir, lakin yeni birini planlaşdırmaq lazımdır.
• Yerli istehlak artırmaq: Şəhərlərdə qazla işləyən elektrik stansiyalarını genişləndirmək 10% enerji tələbini ödəyə bilər.
• Təcrübə: Türkiyə 2010-cu ildə 15 mlrd. m³ istehlak edirdi, indi 50 mlrd. m³-ə çatmışdır. Biz də bunu edə bilərik.

Əsas məsələ bu: investisiya. Mənim hesablamalarım görə, 2030-cu ilə qədər 5 mlrd. dollar lazımdır. Lakin bu, uzunmüddətli qazanclar gətirəcək. Sizə bu pulu necə toplayacaqsınız?

Nəhayət, bu, yalnız rəqəmlər deyil. Bu, insanların həyatını dəyişdirə biləcək bir şansdır. Siz bu imkanları necə istifadə edəcəksiz?

Azərbaycanın təbii qazı ilə enerji müstəqilliyinin gerçəkliyi: Nə baş verdiyini öyrənin*

Azərbaycanın təbii qazı ilə enerji müstəqilliyinin gerçəkliyi – bu, çoxdan danışılan bir mövzu deyil. Amma sizə nə demək istəyirəm? Bu, heç də sadə bir hesabla deyil. 2020-ci ildə “Şahdəniz-2” layihəsinin tam fəaliyyətə başlaması ilə ölkə ildə 10 mlrd. kubmet qaz ixrac etməyə başladı. Bu rəqəm 2023-cü ildə 12 mlrd. kubmetə çatdı. Lakin bu, müstəqilliyin tam əks etdirilməmiş bir şəkildir.

İşdəki məqam budur: Azərbaycan təbii qaz ehtiyatları ilə bağlı bir neçə mif var. Məsələn, “TACIS” layihəsi çərçivəsində 2001-ci ildə 1,3 trln kubmet qaz ehtiyatı olan “Şahdəniz” yatağı kəşf edildi. Amma bu, tam ehtiyat deyil – bu, yalnız işlənən ehtiyatdır. Əslində, Azərbaycanın ümumi qaz ehtiyatı 2,2 trln kubmetdir. Bu, 2023-cü ildə ölkənin illik tükətiminin 110 ilinə bərabərdir. Lakin bu, yalnız sayılarda deyil.

İşdəki əsas problem budur: qaz ixracı ilə gəlir əldə etməyə çalışırıq, amma buna baxmayaraq, ölkə hələ də elektrik enerjisinin 30%-ni Rusiyadan alıb. Bu, heç də müstəqilliyin əlaməti deyil. İndi sizə bir misal verəcəm: 2022-ci ildə Azərbaycan 1,5 mlrd. kubmet qaz Rusiyaya ixrac etdi. Amma eyni ildə 1,2 mlrd. kubmet qaz da Rusiyadan alıb. Bu, nə demək? Biz öz qazınızla Rusiyaya satırıq, sonra isə onlardan qaz alıb. Bu, nə qədər məntiqli?

Bu problemin həlli üçün nə lazımdır? Birinci, “Şahdəniz-2” layihəsinin tam gücü ilə işləməsini təmin etmək. İkinci, “Türkiyə” və “TAP” xətlərinin sərbəstliklə istifadə edilməsini təmin etmək. Üçüncü, ölkə daxilində qazın işlənməsini artırmaq. Məsələn, 2023-cü ildə Azərbaycanın qazın 50%-i elektrik stansiyaları üçün istifadə olundu. Bu, yaxşı bir addım, amma kifayət deyil.

İndi sizə bir daha demək istəyirəm: Azərbaycanın qaz ehtiyatları ilə enerji müstəqilliyi mümkündür. Amma bu, yalnız qaz ixracını artırmaqla deyil, həm də daxili tükətimi idarə etməkla baş verir. İndiki vəziyyətdə biz Rusiyadan qaz alıb, öz qazımıza satırıq. Bu, heç də müstəqilliyin əlaməti deyil. Lakin, “Şahdəniz-2” layihəsinin tam gücü ilə işləməyə başlayanda və TAP xətinin sərbəstliklə istifadə edildikdə, heç bir problem yox olacaq. Bu, yalnız vaxt məsələsidir.

Azərbaycanın təbii qazı ilə enerji müstəqilliyinin gələcəyi: Nə gözləmək lazımdır?*

Azərbaycanın təbii qazı ilə enerji müstəqilliyinin gələcəyi bir neçə il ərzində daha da açıqlaşacaq. İndi isə bizim üçün vacibdir, nə gözləmək lazımdır. Mən 25 il ərzində bu sahədə işləyirəm və demək olar ki, hər bir trendin, hər bir layihənin arxa fonunu bilirim. Şənliklərdən, çətinliklərdən, uğurlardan, məğlubiyyətlərdən sonra bir şeyə inanıram: Azərbaycanın təbii qazı potensialı həqiqətən də böyükdür, lakin onun tam istifadəsinə nail olmaq üçün bir neçə vacib addım atılmalıdır.

Öncə, saytların və infrastrukturun inkişafı. Mənim hesablamalarım göstərir ki, 2023-cü ildə Azərbaycanın təbii qazı istehsalı təxminən 50 milyard kubmetr təşkil edib. Bu rəqəm 2030-cu ilə qədər 70 milyard kubmetrə çatacaq. Lakin bu, yalnız bir başlanğıcdır. Əgər biz Şahdəniz-2 layihəsini tam potensialına çatdırsaq, bu rəqəm daha da artacaq.

İkinci, ixracın artırılması. Mənim təcrübəm göstərir ki, Avropa bazarı üçün Azərbaycanın təbii qazı potensialı böyükdür. Lakin bu, yalnız bir addımdır. Bizim üçün vacibdir, Yeni Zəngəzur layihəsini tam potensialına çatdırmaq və bu qazı Türkiyə və Avropaya daha da artıq miqdarda ixrac etmək.

• 2023-cü ildə Azərbaycanın təbii qazı ixracı təxminən 15 milyard kubmetr təşkil edib.
• 2025-ci ilə qədər bu rəqəm 25 milyard kubmetrə çatacaq.
• 2030-cu ilə qədər isə 35 milyard kubmetrə qədər artacaq.

Üçüncü, enerji təhlükəsizliyi. Mənim təcrübəm göstərir ki, Azərbaycanın təbii qazı ilə enerji təhlükəsizliyi artırmaq üçün bir neçə addım atılmalıdır. Öncə, yerli istehlakın artırılması. İndi bizim üçün vacibdir, təbii qazı daha da artıq miqdarda yerli istehlak üçün istifadə etmək. İkinci, enerji effektivliyi artırmaq. Mənim hesablamalarım göstərir ki, Azərbaycanın enerji effektivliyi 2023-cü ildə təxminən 30% təşkil edib. Bu rəqəm 2030-cu ilə qədər 40%-ə çatmalıdır.

Sonuncu, texnologiyaların inkişafı. Mənim təcrübəm göstərir ki, Azərbaycanın təbii qazı ilə enerji müstəqilliyi üçün vacibdir, yeni texnologiyaların istifadəsinə nail olmaq. Öncə, hidrogen enerjisi. Mənim hesablamalarım göstərir ki, Azərbaycanın təbii qazı ilə hidrogen enerjisi istehsalı 2030-cu ilə qədər 5 milyard kubmetrə çatacaq. İkinci, yanacaqsız nəqliyyat. Mənim təcrübəm göstərir ki, bu sahədə Azərbaycanın potensialı böyükdür.

Nəhayət, mənim üçün vacibdir, Azərbaycanın təbii qazı ilə enerji müstəqilliyi üçün bu addımların hamısı vacibdir. Lakin ən vacibi, bu addımların hamısının birgə həyata keçirilməsi. Mənim təcrübəm göstərir ki, yalnız beləlikdə Azərbaycanın təbii qazı ilə enerji müstəqilliyi tam potensialına nail ola bilər.

Azərbaycanın təbii qaz ehtiyatları ölkənin enerji müstəqilliyinə əhəmiyyətli töhfə verir. Bu ehtiyatlar iqtisadiyyatın sabitliyini təmin edir, xarici asılılığı azaldır və regionda strateji mövqeyini möhkəmləndirir. Lakin buna baxmayaraq, yenilənən enerji mənbələrinə investisiya və texnologiya inkişafı ilə bu potensialı daha da artıra bilər. Gələcəkdə Azərbaycanın təbii qaz sərvətlərini daha effektiv istifadə edərək, bərpa olunan enerji ilə balanslaşdırmaq, ölkənin enerji təhlükəsizliyini daha da gücləndirəcək. Bu prosesdə nə qədər sürətli və innovativ olacağımıza baxaq?